thumb|त्रिपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः ॥५-
आता वाल्मीकी यांच्या पवित्र रामायणातील सुंदरकांडातील त्रेपन्नावा सर्ग ऐका.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः। देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत्
ते शब्द ऐकून, दहा डोकी असलेला आणि महान आत्मा असलेला रावण, आपल्या भावाला त्या वेळेस आणि प्रसंगास योग्य असे उत्तर दिले.
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता। अवश्यं तु वधायान्यः क्रियतामस्य निग्रहः
तू जे बोललास ते योग्य आहे; दूताचा वध निंदनीय आहे. पण त्याला दुसरी काहीतरी शिक्षा नक्कीच द्यायला हवी.
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम्। तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु
माकडांचा शेपटा हे त्यांचे भूषण मानले जाते, म्हणून त्याच्या शेपटाला लगेच आग लावा आणि ते जळलेले असताना त्याला सोडा.
ततः पश्यन्त्वमुं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्। सुमित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः
मग त्याचे नातेवाईक, मित्र आणि सगळे आप्तेष्ट त्याला अशा अवस्थेत, दुःखी आणि अंगाने विद्रूप झालेला, पाहू देत.
आज्ञापयद् राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्। लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्
राक्षसांचा राजा रावणाने आज्ञा दिली की, संपूर्ण नगरीने चौकांसह, त्या जळालेल्या शेपटासह त्याला राक्षसांनी फिरवावे.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः। वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः
रावणाची आज्ञा ऐकून, रागाने कठोर झालेल्या राक्षसांनी त्याच्या शेपटाला जुन्या कापसाच्या फडक्यांनी घट्ट गुंडाळले.
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः। शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनम्
शेपटा गुंडाळली जात असताना, तो मोठा वानर अधिकच वाढू लागला, जणू काही वणव्यात वाळलेले लाकूड मिळाल्यावर आग वाढते.
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रोपपादयन्। लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानताडयत्
मग त्यांनी त्याच्या शेपटावर तेल ओतून आग पेटवली; त्या धगधगत्या शेपट्याने त्याने राक्षसांना फटकारले.
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः। स भूयः संगतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिपुङ्गवः
राग आणि अपमानाने भरलेला, चेहरा उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी असलेला तो वानरांचा प्रमुख पुन्हा क्रूर राक्षसांनी वेढला गेला.
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीतिं निशाचराः। निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्
राक्षस, त्यांच्या स्त्रिया, मुले आणि वृद्ध सगळे आनंदले; पण तो वीर बांधलेला असूनही त्या वेळेला योग्य असा विचार करू लागला.
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः। छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः
खरंतर, हे राक्षस मला बांधूनही थांबवू शकत नाहीत; मी हे दोर कापून उडी मारून पुन्हा यांना सहज मारू शकतो.
यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात्। निबध्नन्ते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता
मी माझ्या स्वामीच्या हितासाठी आणि त्याच्या आज्ञेने वागत असताना हे दुष्ट मला बांधतात, तरीही माझे काम अजून पूर्ण झालेले नाही.
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि। किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्
युद्धात मी एकटाच सर्व राक्षसांना पुरेसा आहे; पण रामाच्या आनंदासाठी मी ही स्थिती सहन करीन.
लङ्का चारयितव्या मे पुनरेव भवेदिति। रात्रौ नहि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः
रात्रौ मला लंका नीट पाहता आली नाही, म्हणून मला पुन्हा एकदा लंका शोधून काढावी लागेल.
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये। कामं बध्नन्तु मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च
नक्कीच, मला रात्र संपता लंका पाहायलाच हवी; हवे तर त्यांनी पुन्हा माझ्या शेपटीला बांधावे आणि पेटवावे.
पीडां कुर्वन्ति रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः। ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम्
राक्षसांनी मला त्रास दिला, पण माझ्या मनाला थकवा आला नाही; म्हणूनच त्यांनी माझा रूप लपवलेला, पण धैर्यवान असा मोठा वानर पुढे नेला.
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्। शङ्खभेरीनिनादैश्च घोषयन्तः स्वकर्मभिः
राक्षसांनी आनंदाने वानरांमधील गजराजाला पकडून नेले आणि शंख, भेरी यांच्या आवाजाने आपला पराक्रम जाहीर केला.
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्। अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमिरंदमः
क्रूर कृत्य करणारे राक्षस त्याला शहरभर फिरवत होते; राक्षसांच्या मागे मागे तो अजिंक्य वानर आरामात चालत होता.
हनूमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्। अथापश्यद् विमानानि विचित्राणि महाकपिः
हनुमानाला राक्षसांच्या मोठ्या नगरीत फिरवले गेले; तेव्हा त्या महान वानराने विविध रंगीबेरंगी राजवाडे पाहिले.
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्। रथ्याश्च गृहसम्बाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च
त्याने बंदिस्त जागा, नीट विभागलेली चौक, घरांनी भरलेल्या गल्ल्या आणि बाजारपेठा पाहिल्या.
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव च गृहान्तरान्। चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च
त्याने मुख्य रस्ते, उपरस्ते, घरांचे आतील भाग आणि राजमार्गावरील चौकसुद्धा पाहिले.
घोषयन्ति कपिं सर्वे चार इत्येव राक्षसाः। स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्
सर्व राक्षस ओरडू लागले, 'हा गुप्तहेर वानर आहे!' आणि स्त्रिया, मुले, वृद्ध जिज्ञासेने इकडे तिकडे बाहेर आले.
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनूमन्तं दिदृक्षवः। दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः
पुढे, जळणाऱ्या शेपटीसह हनुमानाला पाहण्यासाठी सर्वजण आतुर झाले; त्याच्या शेपटीच्या टोकाला तेजाने ज्वाळा पेटत होती.
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्। यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः
विकृत डोळ्यांच्या राक्षसी स्त्रियांनी त्या राणीला हे वाईट घडले सांगितले: 'सीते, ज्या तांबड्या तोंडाच्या वानराशी तू बोललीस—'
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते। श्रुत्वा तद् वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्
'त्याच्या शेपटीला आग लावून त्याला शहरभर फिरवले जात आहे'; हे कठोर शब्द ऐकून, जणू तिच्या प्राणालाच धोका आहे असे वाटले—
वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत्। मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः
शोकाने व्याकुळ झालेली वैदेही त्या महान वानरासाठी शुभ होवो म्हणून अग्निकडे वळली.
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्। यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः। यदि वा त्वेकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः
विशाल डोळ्यांची, शुद्ध अंतःकरणाची ती स्त्री अग्निदेवाजवळ जाऊन म्हणाली: 'मी पतीची सेवा केली असेल, पुण्य केले असेल, एकनिष्ठ असेन, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः। यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः
'त्या बुद्धिमान पुरुषाच्या मनात माझ्याबद्दल जर थोडी जरी दया असेल, किंवा माझ्या नशिबात थोडे जरी भाग्य उरले असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्। स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः
'तो धर्मात्मा मला सदाचारिणी आणि त्याच्याशी भेटण्याची आस असलेली समजत असेल, तर हनुमानाला शीतलता लाभो.'