विष्णुना प्रेषितो वापि दूतो विजयकाङ्क्षिणा। नहि ते वानरं तेजो रूपमात्रं तु वानरम्
'किंवा विजयाची इच्छा असलेल्या विष्णूने तुला पाठवले असेल, तरीही तू फक्त वानर नाहीस; तुझ्यातील तेज फक्त वानराचे नाही.'
तत्त्वतः कथयस्वाद्य ततो वानर मोक्ष्यसे। अनृतं वदतश्चापि दुर्लभं तव जीवितम्
'आता खरी गोष्ट सांग; मग तुला सोडले जाईल, वानरा. पण खोटे बोललास तर तुझे प्राण वाचवणे कठीण होईल.'
अथवा यन्निमित्तस्ते प्रवेशो रावणालये। एवमुक्तो हरिवरस्तदा रक्षोगणेश्वरम्
'किंवा, ज्या कारणासाठी तू रावणाच्या निवासात प्रवेश केला आहेस, ते काहीही असो.' असे विचारल्यावर, त्या वेळी वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमानाने राक्षसांच्या राजाला उत्तर दिले.
अब्रवीन्नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य च। धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः
तो म्हणाला, 'मी इंद्र, यम किंवा वरुण यांचा मित्र नाही; ना मला कुबेर किंवा विष्णूने पाठवले आहे.'
जातिरेव मम त्वेषा वानरोऽहमिहागतः। दर्शने राक्षसेन्द्रस्य तदिदं दुर्लभं मया
'माझी जातच अशी आहे; मी वानर आहे आणि येथे आलो आहे. राक्षसांच्या राजाचे दर्शन, जे मिळणे कठीण आहे, ते मी मिळवले आहे.'
वनं राक्षसराजस्य दर्शनार्थं विनाशितम्। ततस्ते राक्षसाः प्राप्ता बलिनो युद्धकाङ्क्षिणः
'राक्षसराजाच्या दर्शनासाठी मी त्याचे वन नष्ट केले. त्यानंतर, युद्धाची इच्छा असलेले बलवान राक्षस आले.'
रक्षणार्थं च देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे। अस्त्रपाशैर्न शक्योऽहं बद्धुं देवासुरैरपि
'स्वतःचा देह वाचवण्यासाठी मी रणांगणात प्रतिकार केला. मला शस्त्रांनी किंवा दोऱ्यांनी, देव किंवा असुर सुद्धा बांधू शकत नाहीत.'
पितामहादेष वरो ममापि हि समागतः। राजानं द्रष्टुकामेन मयास्त्रमनुवर्तितम्
'पितामहाच्या आज्ञेने मला हा वर मिळाला आहे. राजाला पाहण्याची इच्छा असल्याने मी शस्त्राचा स्वीकार केला.'
विमुक्तोऽप्यहमस्त्रेण राक्षसैस्त्वभिवेदितः। केनचिद् रामकार्येण आगतोऽस्मि तवान्तिकम्
'शस्त्रातून सुटूनही मला राक्षसांनी पकडले. रामाच्या काही कार्यासाठी मी तुझ्या समोर आलो आहे.'
दूतोऽहमिति विज्ञाय राघवस्यामितौजसः। श्रूयतामेव वचनं मम पथ्यमिदं प्रभो
राघवाच्या अमाप शक्तीचा दूत मी आहे, हे जाणून घ्या. प्रभो, माझे हे हितावह बोल ऐका.
thumb|एकपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥५-
पन्नासाव्या सर्गाचे ऐकणे आहे.
तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः। वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्
त्या महान आत्म्याला पाहून, वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, धीर आणि स्थिर असलेल्या त्या वीराने, दशलोकांच्या राजाला अर्थपूर्ण असे बोल सांगितले.
अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवान्तिके। राक्षसेश हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्
मी सुग्रीवाचा संदेश घेऊन तुझ्याकडे आलो आहे. राक्षसाधिपती, वानरांचा राजा, तुझा भाऊ, तुझी कुशलता विचारतो आहे.
भ्रातुः श्रृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः। धर्मार्थसहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्
सुग्रीव या महात्म्याच्या भावाचा संदेश ऐक. हे बोल धर्म आणि अर्थाने युक्त असून, या जगात आणि पुढेही योग्य आहे.
राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्। पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः
दशरथ नावाचा राजा होता, ज्याच्याकडे रथ, हत्ती आणि घोडे होते. तो सर्व लोकांचा मित्र होता, जणू काही वडीलच, आणि देवाधिपतीसारखा तेजस्वी होता.
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियतरः प्रभुः। पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्
त्याचा ज्येष्ठ पुत्र, बलवान, प्रिय आणि सामर्थ्यवान, वडिलांच्या आज्ञेने दंडकारण्यात गेला.
लक्ष्मणेन सह भ्राता सीतया सह भार्यया। रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः
त्याचा भाऊ लक्ष्मण आणि पत्नी सीता यांच्यासह, राम नावाचा तेजस्वी पुरुष, धर्माचा मार्ग स्वीकारून गेला.
तस्य भार्या जनस्थाने भ्रष्टा सीतेति विश्रुता। वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः
त्याची पत्नी, जनस्थानात हरवलेली, सीता म्हणून प्रसिद्ध आहे. ती विदेहाच्या राजाचा, महात्मा जनकाचा, कन्या आहे.
मार्गमाणस्तु तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः। ऋष्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः
त्या राजकन्येचा शोध घेत असताना, तो राजपुत्र आपल्या लहान भावासह ऋष्यमूक पर्वतावर पोहोचला आणि सुग्रीवासोबत एकत्र झाला.
तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम्। सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितुम्
त्याने सीतेचा शोध घेण्याचे वचन दिले, आणि रामानेही सुग्रीवाला वानरांच्या राज्यावर पुनःस्थापित करण्याचे वचन दिले.
ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम्। सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः
नंतर त्या राजपुत्राने युद्धात वालीला मारल्यानंतर, सुग्रीवाला वानर आणि भल्लू यांच्या सैन्याचा राजा म्हणून राज्यावर बसवले.
त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः। स तेन निहतः संख्ये शरेणैकेन वानरः
तुला वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला वाली आधीच परिचित होता; त्याच्याशी युद्धात, त्या एकाच बाणाने तो मारला गेला.
स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः। हरीन् सम्प्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः
सीतेच्या शोधात गुंतलेला, वचनाला खरा असलेला सुग्रीव, वानरांचा अधिपती म्हणून, सर्व दिशांना वानरांना पाठवू लागला.
तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च। दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे
हजारो, लाखो वानर सर्व दिशांना, खाली, वर आणि आकाशात शोध घेत होते.
वैनतेयसमाः केचित् केचित् तत्रानिलोपमाः। असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः
काही गरुडासारखे, काही वाऱ्यासारखे वेगवान, कुठेही अडथळा न येणारे, बलवान वानरवीर होते.
अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः। सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्
मी मात्र हनुमान नावाचा, वायूचा खरा पुत्र आहे. सीतेसाठी मी शंभर योजन रुंद समुद्र झपाट्याने ओलांडला.
समुद्रं लङ्घयित्वैव त्वां दिदृक्षुरिहागतः। भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा
समुद्र ओलांडून, तुला पाहण्यासाठी मी इथे आलो. इकडे इकडे फिरताना, तुझ्या घरात मला जनकात्मजा सीता दिसली.
तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः। परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि
म्हणून, तुम्ही धर्म आणि अर्थ जाणणारे, तप करून मिळवलेले सर्व काही सांभाळणारे, हे महाबुद्धिमान, दुसऱ्याच्या पत्नीला त्रास देणं तुम्हाला शोभत नाही.
नहि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु। मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
कारण, तुमच्यासारखे शहाणे लोक, धर्माच्या विरोधात, मोठ्या संकटात टाकणाऱ्या आणि मुळापासून नाश करणाऱ्या वाईट कृत्यांत कधीच गुंतत नाहीत.
कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्। शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि
लक्ष्मणाने सोडलेल्या, रामाच्या रागानुसार चालणाऱ्या बाणांसमोर देव किंवा दैत्यांपैकी कोण उभा राहू शकेल?