शिरोभिर्दशभिर्वीरो भ्राजमानं महौजसम्। नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम्
दहा डोकी असलेला तो वीर, प्रचंड तेजाने झळकणारा, जणू काही नानाविध सर्पांनी वेढलेले शिखर असलेला मंदार पर्वतच.
नीलाञ्जनचयप्रख्यं हारेणोरसि राजता। पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबालार्कमिवाम्बुदम्
त्याच्या छातीवर चांदीच्या हाराने शोभलेला, काळ्या काजळाच्या ढगासारखा काळा, पूर्ण चंद्रासारख्या चेहऱ्याचा, जणू सूर्य आणि बालचंद्र असलेल्या पावसाळी मेघासारखा.
बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः। भ्राजमानाङ्गदैर्भीमैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः
त्याच्या हातांवर सुंदर कडे आणि उत्तम चंदनाचा लेप, मोठ्या तेजस्वी कंकणांनी झळकणारे, जणू पाच फणांचा सर्पच.
महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगचित्रिते। उत्तमास्तरणास्तीर्णे सूपविष्टं वरासने
मोत्यांनी आणि रत्नांनी सजवलेल्या मोठ्या स्फटिकाच्या सुंदर आसनावर, उत्तम गादी-आसन घालून बसलेला.
अलंकृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः। वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम्
सर्व बाजूंनी सुंदर दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रियांनी वेढलेला, दूरवरून वालव्यजन घेऊन सेवा करणाऱ्या स्त्रियांनी वेढलेला.
दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा। मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा
दुर्धर, प्रहस्त, महापार्श्व आणि निकुंभ हे मंत्रज्ञान असलेले मंत्री जवळ बसलेले.
उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितम्। कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः
शक्तीचा गर्व असलेल्या चार राक्षसांनी वेढलेला, जणू चार समुद्रांनी वेढलेला संपूर्ण जगच.
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभदर्शिभिः। आश्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम्
मंत्रज्ञान असलेल्या मंत्र्यांनी आणि शुभदर्शी इतरांनी त्याला धीर देत, जणू देवांनी देवेंद्राला.
अपश्यद् राक्षसपतिं हनूमानतितेजसम्। वेष्टितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम्
हनुमानाने अतिशय तेजस्वी राक्षसांचा स्वामी, जणू मेरूच्या शिखरावर पावसाळी मेघ वेढल्यासारखा, पाहिला.
स तैः सम्पीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः। विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत
त्या भयंकर पराक्रमी राक्षसांनी वेढूनही, हनुमान मोठ्या आश्चर्याने त्या राक्षसाधिपतीकडे पाहू लागला.
भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान् राक्षसेश्वरम्। मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः
तेव्हा तेजाने झळकणाऱ्या राक्षसाधिपतीला पाहून, हनुमान त्याच्या तेजाने गोंधळून मनात विचार करू लागला.
अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः। अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता
वा! काय रूप! वा! काय धैर्य! वा! काय सामर्थ्य! वा! काय तेज! या राक्षसराजामध्ये सर्व गुण आहेत.
यद्यधर्मो न बलवान् स्यादयं राक्षसेश्वरः। स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता
जर अधर्माला इतकी ताकद नसती, तर हा राक्षसांचा स्वामी देवांच्या जगालाही, इंद्रासकट, रक्षण करणारा झाला असता.
अस्य क्रूरैर्नृशंसैश्च कर्मभिर्लोककुत्सितैः। सर्वे बिभ्यति खल्वस्माल्लोकाः सामरदानवाः
याच्या क्रूर आणि निर्दयी, लोकांना अप्रिय वाटणाऱ्या कृत्यांमुळे, सर्व लोक, देव आणि दानवही, याला खरोखर घाबरतात.
अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत्। इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान् कपिः। दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः
हा जर रागावला, तर अख्ख्या जगाला एक समुद्र करू शकतो. अशा प्रकारे त्या अमाप तेजाच्या राक्षसराजाच्या सामर्थ्याचा अनुभव घेऊन, हुशार हनुमान मनात अनेक विचार करू लागला.
thumb|पञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडाचा पन्नासावा सर्ग ऐका.
तमुद्वीक्ष्य महाबाहुः पिङ्गाक्षं पुरतः स्थितम्। रोषेण महताऽऽविष्टो रावणो लोकरावणः
समोर उभा असलेला त्या बलवान, पिंगट डोळ्यांच्या रावणाला, जो जगाला भयभीत करणारा आहे, पाहून तो प्रचंड संतापाने भरून गेला.
शङ्काहतात्मा दध्यौ स कपीन्द्रं तेजसा वृतम्। किमेष भगवान् नन्दी भवेत् साक्षादिहागतः
संशयाने ग्रासलेले मन घेऊन, तेजाने झळकणाऱ्या वानरराजाकडे त्याने पाहिले आणि विचार केला, 'काय हा प्रत्यक्ष नंदीच येथे आला आहे का?'
येन शप्तोऽस्मि कैलासे मया प्रहसिते पुरा। सोऽयं वानरमूर्तिः स्यात्किंस्विद् बाणोऽपि वासुरः
'कैलासावर मी हसल्यामुळे ज्याने मला शाप दिला होता, तोच हा वानराच्या रूपात आला आहे का? की हा बाण आहे, किंवा एखादा असुर आहे?'
स राजा रोषताम्राक्षः प्रहस्तं मन्त्रिसत्तमम्। कालयुक्तमुवाचेदं वचो विपुलमर्थवत्
राजा, संतापाने डोळे लाल करून, योग्य वेळी मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या प्रहस्ताला अर्थपूर्ण आणि मोठे असे शब्द म्हणाला.
दुरात्मा पृच्छ्यतामेष कुतः किं वास्य कारणम्। वनभङ्गे च कोऽस्यार्थो राक्षसानां च तर्जने
'हा दुष्ट कोण आहे, कुठून आला आहे, आणि त्याचा हेतू काय आहे, हे विचारा. वनाचा नाश का केला आणि राक्षसांना का धमकावले, हेही विचारा.'
मत्पुरीमप्रधृष्यां वै गमने किं प्रयोजनम्। आयोधने वा कं कार्यं पृच्छ्यतामेष दुर्मतिः
'माझ्या अभेद्य नगरीत येण्यामागे याचा काय उद्देश आहे, किंवा युद्धात याचे काय काम आहे, हे या दुष्ट बुद्धीच्या वानराला विचारा.'
रावणस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्तो वाक्यमब्रवीत्। समाश्वसिहि भद्रं ते न भीः कार्या त्वया कपे
रावणाचे शब्द ऐकून प्रहस्त म्हणाला, 'शांत राहा, तुझ्या कल्याणासाठी मी सांगतो, तुला काही भीती बाळगण्याची गरज नाही, वानरा.'
यदि तावत् त्वमिन्द्रेण प्रेषितो रावणालयम्। तत्त्वमाख्याहि मा ते भूद् भयं वानर मोक्ष्यसे
'जर तुला इंद्राने रावणाच्या निवासस्थानी पाठवले असेल, तर खरी गोष्ट सांग; घाबरू नकोस, वानरा, तुला सोडून दिले जाईल.'
यदि वैश्रवणस्य त्वं यमस्य वरुणस्य च। चारुरूपमिदं कृत्वा प्रविष्टो नः पुरीमिमाम्
'किंवा कुबेर, यम किंवा वरुण यांच्या वतीने हे आकर्षक रूप धारण करून तू आमच्या नगरीत आला असशील—'
विष्णुना प्रेषितो वापि दूतो विजयकाङ्क्षिणा। नहि ते वानरं तेजो रूपमात्रं तु वानरम्
'किंवा विजयाची इच्छा असलेल्या विष्णूने तुला पाठवले असेल, तरीही तू फक्त वानर नाहीस; तुझ्यातील तेज फक्त वानराचे नाही.'
तत्त्वतः कथयस्वाद्य ततो वानर मोक्ष्यसे। अनृतं वदतश्चापि दुर्लभं तव जीवितम्
'आता खरी गोष्ट सांग; मग तुला सोडले जाईल, वानरा. पण खोटे बोललास तर तुझे प्राण वाचवणे कठीण होईल.'
अथवा यन्निमित्तस्ते प्रवेशो रावणालये। एवमुक्तो हरिवरस्तदा रक्षोगणेश्वरम्
'किंवा, ज्या कारणासाठी तू रावणाच्या निवासात प्रवेश केला आहेस, ते काहीही असो.' असे विचारल्यावर, त्या वेळी वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमानाने राक्षसांच्या राजाला उत्तर दिले.
अब्रवीन्नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य च। धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः
तो म्हणाला, 'मी इंद्र, यम किंवा वरुण यांचा मित्र नाही; ना मला कुबेर किंवा विष्णूने पाठवले आहे.'
जातिरेव मम त्वेषा वानरोऽहमिहागतः। दर्शने राक्षसेन्द्रस्य तदिदं दुर्लभं मया
'माझी जातच अशी आहे; मी वानर आहे आणि येथे आलो आहे. राक्षसांच्या राजाचे दर्शन, जे मिळणे कठीण आहे, ते मी मिळवले आहे.'