स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान्। अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते
तो वीर त्या झाडाच्या सालीने बांधला गेला होता, पण शस्त्राच्या बंधनातून आपल्या सामर्थ्याने मुक्त झाला. शस्त्राचं बंधन दुसऱ्या कोणत्याही बंधनानंतर टिकत नाही.
अथेन्द्रजित् तं द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम्। विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्ता- मन्येन बद्धोऽप्यनुवर्ततेऽस्त्रम्
मग इंद्रजिताने त्या झाडाच्या सालीने बांधलेल्या आणि शस्त्राच्या बंधनातून सुटलेल्या त्या वानरश्रेष्ठाचा विचार केला आणि मनात म्हणाला, 'दुसऱ्या बंधनात असतानाही शस्त्राचं बंधन काही काळ टिकतं.'
अहो महत् कर्म कृतं निरर्थं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा। पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत् प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे
अरे, मोठं कार्य केलं, पण ते व्यर्थ झालं; राक्षसांनी मंत्राच्या शक्तीचा विचारच केला नाही. पुन्हा, एकदा शस्त्र निष्प्रभ झालं की दुसरं शस्त्र चालत नाही; आपण सगळेच शंका घेत आहोत.
अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यते। कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः
हनुमान शस्त्राच्या बंधनातून सुटला, पण त्याला स्वतःची जाणीवच नव्हती; राक्षसांनी त्याला ओढत नेलं आणि त्या बंधनांनी त्याला त्रास दिला.
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः कालमुष्टिभिः। समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः
मग त्या क्रूर राक्षसांनी घातक मुठीने मारत, त्या वानराला राक्षसांच्या राजाच्या जवळ नेलं.
अथेन्द्रजित् तं प्रसमीक्ष्य मुक्त- मस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः। व्यदर्शयत् तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे
मग इंद्रजिताने त्याला शस्त्राच्या बंधनातून सुटलेला, पण झाडाच्या सालीने बांधलेला पाहून, त्या बलवान वानरवीराला त्याच्या साथीदारांसह राजाला दाखवलं.
तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम्। राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्
राक्षसांनी त्या वानरश्रेष्ठाला, जो उन्मत्त हत्तीप्रमाणे रागावलेला आणि बांधलेला होता, रावणाकडे जाऊन सांगितलं.
कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं कोऽभ्युपाश्रयः। इति राक्षसवीराणां दृष्ट्वा संजज्ञिरे कथाः
हा कोण आहे? कुणाचा आहे? कुठून आला? याचं उद्दिष्ट काय? याचा आधार कोण? असं पाहून राक्षसवीरांमध्ये चर्चा सुरू झाली.
हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे। राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन्
त्याला मारून टाका, जाळून टाका, किंवा खाऊन टाका! असं काही संतप्त राक्षसांनी एकमेकांशी बोलून सांगितलं.
अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले। ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च
तो महात्मा झपाट्याने मार्ग ओलांडून, तिथे राक्षसाधिपतीच्या पायाशी उभा राहिला; त्याने राजाचे वृद्ध सेवक आणि मोठ्या रत्नांनी सजलेलं घर पाहिलं.
स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम्। रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः
महातेजस्वी रावणाने विकृत रूप असलेल्या राक्षसांनी इकडून तिकडे ओढत नेणाऱ्या त्या वानरश्रेष्ठाला पाहिलं.
राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः। तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम्
वानरश्रेष्ठाने तेज आणि बलाने युक्त, सूर्याप्रमाणे तळपत असलेल्या राक्षसाधिपतीला देखील पाहिलं.
स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टि- र्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य। अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत् तं प्रति मुख्यमन्त्रीन्
दशाननाने, रागाने डोळे लाल करून, त्या वानराकडे पाहिलं आणि आपल्या वंश-आचाराने वृद्ध आणि बसलेल्या मुख्य मंत्र्यांना त्याच्याबद्दल विचारण्याची आज्ञा दिली.
यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ। निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि
मग त्यांनी योग्य रीतीने त्या वानराला त्याच्या कामाबद्दल आणि हेतूबद्दल विचारलं; त्याने सांगितलं, 'मी वानरराजाचा दूत म्हणून आलो आहे.'
thumb|एकोनपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील एकुणचाळिसावा सर्ग ऐका.
ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः। हनूमान् क्रोधताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत
मग भीषण पराक्रम असलेल्या हनुमानाने, रागाने डोळे लाल करून, त्या राक्षसाधिपतीकडे पाहिलं आणि त्याच्या कृत्याने तो आश्चर्यचकित झाला.
भ्राजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता। मुक्ताजालवृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम्
त्याने त्याला अत्यंत मौल्यवान सोन्याच्या मुकुटाने, मोत्यांच्या जाळ्याने वेढलेला आणि प्रचंड तेजाने उजळलेला पाहिलं.
वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः। हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः
वज्रासारख्या जोडांनी जुळलेली, महागड्या रत्नांनी बनलेली, सोन्याची आणि मनाने घडविल्यासारखी सुंदर अशी त्याची दागिने होती.
महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम्। स्वनुलिप्तं विचित्राभिर्विविधाभिश्च भक्तिभिः
महागड्या वस्त्रांनी मढवलेला, लाल चंदनाने अंगाला लेप लावलेला, आणि स्वतः वेगवेगळ्या सुवासिक उटण्यांनी अंगाला माखलेला.
विचित्रं दर्शनीयैश्च रक्ताक्षैर्भीमदर्शनैः। दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रं प्रलम्बं दशनच्छदैः
विचित्र आणि भयानक दिसणारा, रक्तासारख्या लाल डोळ्यांचा, मोठ्या तेजस्वी आणि धारदार दातांचा, लांब दातांच्या ओळींनी युक्त.
शिरोभिर्दशभिर्वीरो भ्राजमानं महौजसम्। नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम्
दहा डोकी असलेला तो वीर, प्रचंड तेजाने झळकणारा, जणू काही नानाविध सर्पांनी वेढलेले शिखर असलेला मंदार पर्वतच.
नीलाञ्जनचयप्रख्यं हारेणोरसि राजता। पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबालार्कमिवाम्बुदम्
त्याच्या छातीवर चांदीच्या हाराने शोभलेला, काळ्या काजळाच्या ढगासारखा काळा, पूर्ण चंद्रासारख्या चेहऱ्याचा, जणू सूर्य आणि बालचंद्र असलेल्या पावसाळी मेघासारखा.
बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः। भ्राजमानाङ्गदैर्भीमैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः
त्याच्या हातांवर सुंदर कडे आणि उत्तम चंदनाचा लेप, मोठ्या तेजस्वी कंकणांनी झळकणारे, जणू पाच फणांचा सर्पच.
महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगचित्रिते। उत्तमास्तरणास्तीर्णे सूपविष्टं वरासने
मोत्यांनी आणि रत्नांनी सजवलेल्या मोठ्या स्फटिकाच्या सुंदर आसनावर, उत्तम गादी-आसन घालून बसलेला.
अलंकृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः। वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम्
सर्व बाजूंनी सुंदर दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रियांनी वेढलेला, दूरवरून वालव्यजन घेऊन सेवा करणाऱ्या स्त्रियांनी वेढलेला.
दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा। मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा
दुर्धर, प्रहस्त, महापार्श्व आणि निकुंभ हे मंत्रज्ञान असलेले मंत्री जवळ बसलेले.
उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितम्। कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः
शक्तीचा गर्व असलेल्या चार राक्षसांनी वेढलेला, जणू चार समुद्रांनी वेढलेला संपूर्ण जगच.
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभदर्शिभिः। आश्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम्
मंत्रज्ञान असलेल्या मंत्र्यांनी आणि शुभदर्शी इतरांनी त्याला धीर देत, जणू देवांनी देवेंद्राला.
अपश्यद् राक्षसपतिं हनूमानतितेजसम्। वेष्टितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम्
हनुमानाने अतिशय तेजस्वी राक्षसांचा स्वामी, जणू मेरूच्या शिखरावर पावसाळी मेघ वेढल्यासारखा, पाहिला.
स तैः सम्पीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः। विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत
त्या भयंकर पराक्रमी राक्षसांनी वेढूनही, हनुमान मोठ्या आश्चर्याने त्या राक्षसाधिपतीकडे पाहू लागला.