अबालवद् बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः। न चास्य सर्वाहवकर्मशालिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते
हा महाबली, नव्या सूर्यासारखा तेजस्वी, मोठमोठी कृत्ये करतो, पण अजून बालकासारखा आहे. युद्धकौशल्यात निपुण असूनही, त्याचा नाश करावा असे माझ्या मनात येत नाही.
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे। असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः
हा महात्मा, पराक्रमात महान, एकाग्र आणि रणात अत्यंत सहनशील आहे. त्याच्या कर्तृत्वामुळे तो निःसंशय नाग, यक्ष आणि ऋषी यांच्याकडून सन्मानित आहे.
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः- समीक्षते मां प्रमुखोऽग्रतः स्थितः। पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत् सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः
पराक्रम आणि उत्साहाने त्याचे मन दृढ झाले आहे. तो माझ्यासमोर उभा राहून मला निरखतो आहे. त्याचा पराक्रम इतका मोठा आहे की, देव आणि दानव यांच्याही मनाला हादरवू शकतो.
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते। प्रमापणं ह्यस्य ममाद्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः
हा दुर्लक्ष करण्यासारखा नाही, कारण रणात त्याचा पराक्रम वाढतच जातो. आज त्याचा वध करायचा मी निश्चय केला आहे, कारण वाढणारी आग कधीही दुर्लक्षित करावी लागत नाही.
इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन् स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्। चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे तदानीम्
शत्रूच्या वेगाचा विचार करून, स्वतःच्या कृत्याचा योग्य उपयोग करत, त्या महाबलीने आपली शक्ती एकवटली आणि त्याच वेळी त्याच्या वधाचा निश्चय केला.
स तस्य तानष्ट वरान् महाहयान् समाहितान् भारसहान् विवर्तने। जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः
त्या वायुपुत्र वानराने, त्या उत्तम, प्रशिक्षित आणि ओझे वाहू शकणाऱ्या घोड्यांना, वाऱ्याने झपाटलेल्या मार्गावर, आपल्या तळहाताच्या प्रहारांनी ठार केले.
ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः। स भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्
मग त्या महाबली रथीला, जेव्हा वानरांचा नायकाने त्याचा सारथी जिंकला, आणि त्याचा रथ फोडला, त्याची जू उलटी झाली, घोडे मारले गेले, तेव्हा तो आकाशातून खाली जमिनीवर कोसळला.
स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन्। ततोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान् विहाय देहं मरुतामिवालयम्
तो महाबली रथी, धनुष्य आणि तलवार घेऊन, आपला रथ सोडून, रागाने आकाशात उडी मारून गेला, जणू काही प्रचंड तेजाचा ऋषी आपले शरीर सोडतो तसा.
कपिस्ततस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते। समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम्
मग वानर, जो वाऱ्यासारखा वेगवान होता, आणि जिथे पक्ष्यांचा राजा व सिद्ध लोक संचार करतात अशा आकाशात फिरत होता, त्याने त्या राक्षसाजवळ जाऊन त्याचे पाय घट्ट पकडले.
स तं समाविध्य सहस्रशः कपि- र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः। मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः
मग त्या वानरश्रेष्ठाने, जसा गरुड मोठ्या सर्पाला पकडतो तसा, त्याला हजार वेळा फिरवून, प्रचंड वेगाने युद्धात जमिनीवर फेकून दिले.
स भग्नबाहूरुकटीपयोधरः क्षरन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः। सम्भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः
त्याचे हात, मांड्या, कंबर, छाती तुटली, हाडे आणि डोळे चुरडले गेले, सांधे फुटले, बांध तुटले, रक्त वाहू लागले — अशा अवस्थेत वायुपुत्राने तो राक्षस जमिनीवर ठार केला.
महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम्। महर्षिभिश्चक्रचरैः समागतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः। सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै- र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः
महाकपिने त्याला जमिनीवर दाबून, राक्षसांच्या राजाला मोठा धसका दिला. त्या वेळी महर्षी, चक्रधारी देव, भूत, यक्ष, नाग, आणि इंद्रासह सर्व देव, हे सर्व त्या मृत कुमाराकडे पाहून आश्चर्यचकित झाले.
निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणे कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम्। तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये
रणात वज्रधारीच्या पुत्रासारख्या, रक्तासारख्या डोळ्यांच्या अक्षकुमाराचा वध करून, तो वीर अगदी योग्य वेळी, जणू काळ प्रलयाच्या वेळी येतो तसा, तोरणाकडे गेला.
thumb|अष्टचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः ॥५-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडाचा अठ्ठेचाळीसावा सर्ग.
ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे। मनः समाधाय स देवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः
मग महात्मा राक्षसांचा राजा, हनुमानाने अक्षकुमाराचा वध केला हे पाहून, मन एकत्र करून, रागाने देवासारख्या इंद्रजिताला आज्ञा दिली.
त्वदस्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः। न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः
तुझ्या अस्त्राच्या सामर्थ्यापुढे, देव आणि मरुतगणही, देवेंद्राच्या आश्रयानेही, युद्धात उभे राहू शकले नाहीत.
न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः। भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः। देशकालप्रधानश्च त्वमेव मतिसत्तमः
तीनही लोकांत, ज्याला बाहूबलाचे रक्षण आहे, किंवा तपश्चर्येचे बळ आहे, किंवा जो देशकाळात श्रेष्ठ आहे, असा कोणीही युद्धात न थकता उभा राहू शकत नाही; फक्त तुझ्यातच श्रेष्ठ बुद्धी आहे.
न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणां न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे। न सोऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च
युद्धात तुझ्यासाठी काहीही अशक्य नाही; मंत्रणा आणि योजना यात काहीच राहिलेले नाही. तुझ्या अस्त्रविद्येचे आणि बळाचे सामर्थ्य सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.
ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे। न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्
माझ्या आणि तुझ्या तपश्चर्येचे, बळाचे, पराक्रमाचे आणि अस्त्रविद्येचे साम्य आहे. तरीही, जेव्हा मी तुझ्याशी रणांगणात समोरासमोर येतो, तेव्हा माझे मन ठाम राहते, थकत नाही.
निहताः किंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः। अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रगामिनः
सर्व कींकर मारले गेले, जांबुमाळी राक्षसही पडला, आणि अमात्यांचे पाच वीर पुत्र, हे सेनापतीही मारले गेले.
बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च। सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः। न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन
घोडे, हत्ती, रथांसह सज्ज सैन्य नष्ट झाले; तुझा प्रिय भाऊ अक्षकुमारही मारला गेला. तरीही, या सर्वांमध्ये मला खरा विचार फक्त तुझाच आहे, हे शत्रुनाशक.
इदं च दृष्ट्वा निहतं महद् बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च। त्वमात्मनश्चापि निरीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम्
हे मोठे सैन्य नष्ट झालेले पाहून, वानराचा पराक्रम आणि शक्ती पाहून, आणि स्वतःच्या सामर्थ्याचा विचार करून, तू आपल्या बळानुसार पूर्ण ताकद दाखव.
बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ। तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रभृतां वरिष्ठ
तू जिथे असतोस, तिथे युद्धाची तीव्रता शांत होते, जणू शत्रू संपला तसा. म्हणून, स्वतःचे आणि शत्रूचे बळ नीट पाहून, मगच युद्धाला लाग, हे अस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ.
न वीर सेना गणशो च्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम्। न मारुतस्यास्ति गतिप्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम्
हे वीर, वज्रासारख्या अस्त्रानेही सैन्य एकदम कोसळत नाही; वाऱ्याच्या वेगाला माप नाही, आणि अग्नीप्रमाणे असलेल्या शत्रूला केवळ प्रयत्नाने नष्ट करता येत नाही.
तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा। स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्य वीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व
हा विचार नीटपणे करून, स्वतःच्या कर्तव्यावर मन एकाग्र ठेव आणि आपल्या धनुष्याच्या दिव्य सामर्थ्याची आठवण ठेवून, अजून जे काम बाकी आहे ते पूर्ण करण्यासाठी पुढे पुढे जा.
न खल्वियं मतिश्रेष्ठ यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम्। इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता
हे श्रेष्ठ मत माझ्या आवडीनं नाही, म्हणून मी तुला पाठवत नाही; हे राजधर्म आणि क्षत्रियधर्म असं माझं ठाम मत आहे.
नानाशस्त्रेषु संग्रामे वैशारद्यमरिंदम। अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे
युद्धात वेगवेगळ्या शस्त्रांचा उपयोग शिकणं हे आवश्यकच आहे, शत्रूंना जिंकणाऱ्या योद्ध्या, आणि रणांगणात विजय मिळवणं हे नेहमीच अपेक्षित असतं.
ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः। चकार भर्तारमतित्वरेण रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः
मग आपल्या वडिलांचे शब्द ऐकून, कुशलतेचा पुत्र असलेल्या त्या वीराने, युद्धासाठी निर्धार करून, आपल्या स्वामीची वेगाने प्रदक्षिणा केली.
ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः। युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं सम्प्रपद्यत
नंतर इंद्रजित आपल्या आवडत्या साथीदारांकडून सन्मानित होऊन, युद्धाची उमेद अंगी बाळगून रणभूमीत उतरला.
श्रीमान् पद्मविशालाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः। निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वणि
राक्षसाधिपतीचा तेजस्वी, कमळासारख्या डोळ्यांचा पुत्र, पूर्ण चंद्राच्या वेळी समुद्र जसा उसळतो तसा, तितक्याच तेजाने बाहेर आला.