ततः प्लवङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे। उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः
मग वानरराजाचा श्रेष्ठ मंत्री, त्या रणभूमीत असलेल्या राजकुमाराला त्याच्या सुंदर शस्त्रास्त्रांसह पाहून आनंदित झाला आणि युद्धासाठी उत्सुक झाला.
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंवृतः। कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा
तो, जणू काही मंदार पर्वतावरचा तेजस्वी सूर्य, वाढत्या रागाने आणि सामर्थ्याने भरलेला, त्या अक्षकुमाराला त्याच्या सैन्यासह आणि रथांसह, डोळ्यांतून निघणाऱ्या अग्नीच्या किरणांनी जाळू लागला.
ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः। शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे
मग त्या राक्षसांचा श्रेष्ठ योद्धा, इंद्रासारख्या धनुष्यबाणांनी सज्ज, रणभूमीत जणू काही मेघासारखा, वानरराजावर जलद बाणांचा वर्षाव करू लागला, जणू काही मेघ पर्वतावर पाऊस पाडतो.
कपिस्ततस्तं रणचण्डविक्रमं प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्। कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद् घनतुल्यनिःस्वनः
तो वानर, रणात प्रचंड पराक्रम दाखवणारा, वाढलेल्या तेजाने आणि सामर्थ्याने सज्ज अक्षकुमाराला पाहून, आनंदाने गरजला, त्याचा आवाज वादळासारखा घुमला.
स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः। समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः
तो तरुण असूनही, आपल्या पराक्रमाचा गर्व बाळगून, रागाने फुललेला, डोळे रक्ताळलेले, त्या अद्वितीय वानराच्या समोर रणभूमीत गेला, जणू काही हत्ती गवताने झाकलेल्या मोठ्या विहिरीकडे जातो.
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै- श्चकार नादं घननादनिःस्वनः। समुत्सहेनाशु नभः समारुजन् भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः
त्या बाणांनी जबरदस्तपणे घायाळ झाल्यावर, त्याने वादळासारखा आवाज केला आणि उत्साहीपणे, मोठ्या वेगाने आकाशात उडी मारली, त्याचे विशाल हात फेकले गेले आणि तो भयंकर दिसू लागला.
तमुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्। रथी रथश्रेष्ठतरः किरन् शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः
तो सामर्थ्यशाली राक्षसांचा राजकुमार, उत्तम रथावर बसलेला, बाणांचा वर्षाव करत, उडणाऱ्या वानरावर धावून गेला, जणू काही मेघ पर्वतावर दगडांचा पाऊस पाडतो.
स ताञ्छरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयं- श्चचार वीरः पथि वायुसेविते। शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन् मनोजवः संयति भीमविक्रमः
तो पराक्रमी वानर, विचारासारखा वेगवान आणि रणात भयंकर, वाऱ्याने चालणाऱ्या मार्गावरून जात, त्या बाणांना वाऱ्यासारखा चुकवत, त्यांच्यातून निसटत गेला.
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः। अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां स च मारुतात्मजः
हातात धनुष्यबाण घेतलेला, युद्धासाठी तयार असलेला, विविध उत्तम बाणांनी आकाश झाकणारा अक्षकुमार, हनुमानाने आदराने पाहिला आणि विचारात पडला.
ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन्। महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद् विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्
मग त्या महाबली वानराच्या हातात बाण घुसले, तो मोठ्याने गरजला. तो विशाल बाहू असलेला, असामान्य कृत्ये जाणणारा, रणात त्या राजकुमाराच्या पराक्रमाचा विचार करू लागला.
अबालवद् बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः। न चास्य सर्वाहवकर्मशालिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते
हा महाबली, नव्या सूर्यासारखा तेजस्वी, मोठमोठी कृत्ये करतो, पण अजून बालकासारखा आहे. युद्धकौशल्यात निपुण असूनही, त्याचा नाश करावा असे माझ्या मनात येत नाही.
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे। असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः
हा महात्मा, पराक्रमात महान, एकाग्र आणि रणात अत्यंत सहनशील आहे. त्याच्या कर्तृत्वामुळे तो निःसंशय नाग, यक्ष आणि ऋषी यांच्याकडून सन्मानित आहे.
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः- समीक्षते मां प्रमुखोऽग्रतः स्थितः। पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत् सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः
पराक्रम आणि उत्साहाने त्याचे मन दृढ झाले आहे. तो माझ्यासमोर उभा राहून मला निरखतो आहे. त्याचा पराक्रम इतका मोठा आहे की, देव आणि दानव यांच्याही मनाला हादरवू शकतो.
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते। प्रमापणं ह्यस्य ममाद्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः
हा दुर्लक्ष करण्यासारखा नाही, कारण रणात त्याचा पराक्रम वाढतच जातो. आज त्याचा वध करायचा मी निश्चय केला आहे, कारण वाढणारी आग कधीही दुर्लक्षित करावी लागत नाही.
इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन् स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्। चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे तदानीम्
शत्रूच्या वेगाचा विचार करून, स्वतःच्या कृत्याचा योग्य उपयोग करत, त्या महाबलीने आपली शक्ती एकवटली आणि त्याच वेळी त्याच्या वधाचा निश्चय केला.
स तस्य तानष्ट वरान् महाहयान् समाहितान् भारसहान् विवर्तने। जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः
त्या वायुपुत्र वानराने, त्या उत्तम, प्रशिक्षित आणि ओझे वाहू शकणाऱ्या घोड्यांना, वाऱ्याने झपाटलेल्या मार्गावर, आपल्या तळहाताच्या प्रहारांनी ठार केले.
ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः। स भग्ननीडः परिवृत्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्
मग त्या महाबली रथीला, जेव्हा वानरांचा नायकाने त्याचा सारथी जिंकला, आणि त्याचा रथ फोडला, त्याची जू उलटी झाली, घोडे मारले गेले, तेव्हा तो आकाशातून खाली जमिनीवर कोसळला.
स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन्। ततोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान् विहाय देहं मरुतामिवालयम्
तो महाबली रथी, धनुष्य आणि तलवार घेऊन, आपला रथ सोडून, रागाने आकाशात उडी मारून गेला, जणू काही प्रचंड तेजाचा ऋषी आपले शरीर सोडतो तसा.
कपिस्ततस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते। समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम्
मग वानर, जो वाऱ्यासारखा वेगवान होता, आणि जिथे पक्ष्यांचा राजा व सिद्ध लोक संचार करतात अशा आकाशात फिरत होता, त्याने त्या राक्षसाजवळ जाऊन त्याचे पाय घट्ट पकडले.
स तं समाविध्य सहस्रशः कपि- र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः। मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः
मग त्या वानरश्रेष्ठाने, जसा गरुड मोठ्या सर्पाला पकडतो तसा, त्याला हजार वेळा फिरवून, प्रचंड वेगाने युद्धात जमिनीवर फेकून दिले.
स भग्नबाहूरुकटीपयोधरः क्षरन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः। सम्भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः
त्याचे हात, मांड्या, कंबर, छाती तुटली, हाडे आणि डोळे चुरडले गेले, सांधे फुटले, बांध तुटले, रक्त वाहू लागले — अशा अवस्थेत वायुपुत्राने तो राक्षस जमिनीवर ठार केला.
महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम्। महर्षिभिश्चक्रचरैः समागतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः। सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै- र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः
महाकपिने त्याला जमिनीवर दाबून, राक्षसांच्या राजाला मोठा धसका दिला. त्या वेळी महर्षी, चक्रधारी देव, भूत, यक्ष, नाग, आणि इंद्रासह सर्व देव, हे सर्व त्या मृत कुमाराकडे पाहून आश्चर्यचकित झाले.
निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणे कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम्। तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये
रणात वज्रधारीच्या पुत्रासारख्या, रक्तासारख्या डोळ्यांच्या अक्षकुमाराचा वध करून, तो वीर अगदी योग्य वेळी, जणू काळ प्रलयाच्या वेळी येतो तसा, तोरणाकडे गेला.
thumb|अष्टचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः ॥५-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडाचा अठ्ठेचाळीसावा सर्ग.
ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे। मनः समाधाय स देवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः
मग महात्मा राक्षसांचा राजा, हनुमानाने अक्षकुमाराचा वध केला हे पाहून, मन एकत्र करून, रागाने देवासारख्या इंद्रजिताला आज्ञा दिली.
त्वदस्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः। न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः
तुझ्या अस्त्राच्या सामर्थ्यापुढे, देव आणि मरुतगणही, देवेंद्राच्या आश्रयानेही, युद्धात उभे राहू शकले नाहीत.
न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः। भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः। देशकालप्रधानश्च त्वमेव मतिसत्तमः
तीनही लोकांत, ज्याला बाहूबलाचे रक्षण आहे, किंवा तपश्चर्येचे बळ आहे, किंवा जो देशकाळात श्रेष्ठ आहे, असा कोणीही युद्धात न थकता उभा राहू शकत नाही; फक्त तुझ्यातच श्रेष्ठ बुद्धी आहे.
न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणां न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे। न सोऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च
युद्धात तुझ्यासाठी काहीही अशक्य नाही; मंत्रणा आणि योजना यात काहीच राहिलेले नाही. तुझ्या अस्त्रविद्येचे आणि बळाचे सामर्थ्य सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.
ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे। न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्
माझ्या आणि तुझ्या तपश्चर्येचे, बळाचे, पराक्रमाचे आणि अस्त्रविद्येचे साम्य आहे. तरीही, जेव्हा मी तुझ्याशी रणांगणात समोरासमोर येतो, तेव्हा माझे मन ठाम राहते, थकत नाही.
निहताः किंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः। अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रगामिनः
सर्व कींकर मारले गेले, जांबुमाळी राक्षसही पडला, आणि अमात्यांचे पाच वीर पुत्र, हे सेनापतीही मारले गेले.