ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु। बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः
मग त्या पाच सेनापतींचा पराभव झाल्यावर, उरलेलं सैन्य त्या वानराने पूर्णपणे नष्ट केलं.
अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान्। स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान्
घोड्यांनी घोड्यांवर, हत्तीने हत्तीवर, योद्ध्यांनी योद्ध्यांवर, रथांनी रथांवर हल्ला करत, त्या कपिने सर्वांचा संहार केला, जणू इंद्राने असुरांचा नाश केला तसा.
हयैर्नागैस्तुरंगैश्च भग्नाक्षैश्च महारथैः। हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः
घोडे, हत्ती, वेगवान घोडदळ, तुटलेले रथ आणि मारलेले राक्षस यांनी सगळीकडे पृथ्वीची वाट बंद झाली होती.
ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान्। तथैव वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये
मग त्या कपिने रणांगणात त्या वीर सेनापतींना, त्यांचं सैन्य आणि वाहने यांसह ठार मारून, तोरणावर कब्जा केला, आणि त्या क्षणी तो जणू सृष्टीचा नाश करणारा काळच वाटत होता.
thumb|सप्तचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः ॥५-
सप्तचाळीसावा सर्ग ऐका.
सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान् सवाहनान्। निशम्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षम्
हनुमानाने पाच सेनापती, त्यांचे अनुचर आणि वाहने यांना पराभूत केल्याचं ऐकून, युद्धासाठी उत्सुक असलेल्या राजाने कुमार अक्ष्याकडे लक्षपूर्वक पाहिलं.
स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः। समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः
राजाच्या कटाक्षाने प्रेरित होऊन, तो तेजस्वी कुमार, सोन्याने मढवलेल्या सुंदर धनुष्याने सज्ज होऊन, सभेत बोलावलेल्या अग्नीप्रमाणे उठून उभा राहिला.
ततो महान् बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्। रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान् महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः
मग तो पराक्रमी राक्षसांचा नेता, बालसूर्यासारखा तेजस्वी, तापलेल्या सोन्याच्या जाळ्यांनी सजवलेल्या मोठ्या रथावर बसून, त्या महावानराच्या समोर गेला.
ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालचित्रितम्। पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्
तो रथ, तपश्चर्येच्या संचयाने मिळवलेला, तापलेल्या सोन्याच्या जाळ्यांनी सजलेला, पताका आणि रत्नजडित ध्वज असलेला, आठ वेगवान घोड्यांनी उत्तमरीत्या जोडलाय.
सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं तडित्प्रभं व्योमचरं समाहितम्। सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्
तो रथ, देव आणि दानवही ज्या जिंकू शकत नाहीत असा, आकाशात मुक्तपणे फिरणारा, वीजेसारखा चमकणारा, बाणांच्या तुर्यांनी आणि आठ तलवारींनी सजलेला, सुंदरपणे बांधलेला, योग्य क्रमाने शस्त्रे आणि भाले ठेवलेला होता.
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा। दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः
संपूर्ण शस्त्रास्त्रांनी भरलेला, सोन्याच्या लगामांनी सजलेला, चंद्रसूर्यासारखा तेजस्वी असा तो रथ, त्या अमरांसारख्या पराक्रमी वीराने चढून, रणांगणात निघाला.
स पूरयन् खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः। बलैः समेतैः सहतोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत् कपिम्
तो घोडे, हत्ती आणि मोठ्या रथांच्या आवाजाने आकाश आणि पर्वतांसह पृथ्वी भरून टाकत, सैन्याने वेढलेल्या आणि तोरणाजवळ उभ्या असलेल्या त्या समर्थ वानराकडे गेला.
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये। अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमं समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा
अक्ष्याने, सिंहासारख्या डोळ्यांच्या त्या वानराकडे जाऊन, तो जणू युगाच्या अंताच्या काळाग्नीप्रमाणे प्रजांचा नाश करायला सज्ज आहे, असा स्थिर आणि विस्मयजनक वानर पाहिला आणि आदराने त्याच्याकडे पाहू लागला.
स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु रावणात्मजः। विचारयन् स्वं च बलं महाबलो युगक्षये सूर्य इवाभिवर्धत
रावणाचा तो बलवान पुत्र, त्या महात्मा वानराचा वेग आणि पराक्रम विचारात घेऊन, स्वतःच्या शक्तीचाही अंदाज घेत, युगाच्या अंताला सूर्य जसा तेजस्वी होतो तसा अधिक बलवान झाला.
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थितः स्थिरः संयति दुर्निवारणम्। समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शितैः शरैस्त्रिभिः
मग त्या वानराचा अपार पराक्रम, रणात स्थिर आणि अडथळा न होणारा पाहून, तो कुमार संतापलेला, मन एकाग्र करून, तीन तीक्ष्ण बाणांनी हनुमंतावर हल्ला केला.
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोचितम्। अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसं सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः
मग अक्ष्याने, त्या गर्विष्ठ, थकवा न आलेल्या आणि शत्रूंचा पराभव करू शकणाऱ्या वानराकडे, बाण आणि धनुष्य हातात घेऊन, मनात उत्साहाने, एकटक पाहिलं.
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशुपराक्रमः कपिम्। तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः
सोन्याच्या कड्या आणि सुंदर कुंडले घातलेला, अपूर्व पराक्रम असलेला तो कुमार, त्या वानराच्या समोर गेला. त्यांचा सामना इतका अद्वितीय होता की, देव-दानवांनाही भीती वाटली.
ररास भूमिर्न तताप भानुमान् ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः। कपेः कुमारस्य च वीर्यसंयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे
पृथ्वी गजरली, सूर्य तापला नाही, वारा वाहिला नाही, पर्वत हलले नाहीत; वानर आणि कुमार यांच्या पराक्रमाच्या युद्धाने आकाशात गर्जना झाली आणि समुद्र अस्वस्थ झाला.
स तस्य वीरः सुमुखान् पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान्। समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववि- च्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यताडयत्
त्या वीराने, सुंदर पिसांच्या, सोन्याच्या टोकांच्या आणि सर्पासारख्या विषारी अशा तीन बाणांनी त्या कपिच्या डोक्यावर प्रहार केला. हे बाण एकाग्रतेने सोडलेले आणि योग्य ठिकाणी लागणारे होते.
स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तनेत्रः। नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः
त्या बाणांनी डोक्यावर मार लागल्यावर, त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरले, ते फिरू लागले आणि रक्त वाहू लागले. त्या बाणांच्या किरणांनी तो हनुमान नव्याने उगवलेल्या सूर्यासारखा तेजस्वी दिसू लागला, जणू काही सूर्य आपल्या किरणांनी झळकत आहे.
ततः प्लवङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे। उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः
मग वानरराजाचा श्रेष्ठ मंत्री, त्या रणभूमीत असलेल्या राजकुमाराला त्याच्या सुंदर शस्त्रास्त्रांसह पाहून आनंदित झाला आणि युद्धासाठी उत्सुक झाला.
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंवृतः। कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा
तो, जणू काही मंदार पर्वतावरचा तेजस्वी सूर्य, वाढत्या रागाने आणि सामर्थ्याने भरलेला, त्या अक्षकुमाराला त्याच्या सैन्यासह आणि रथांसह, डोळ्यांतून निघणाऱ्या अग्नीच्या किरणांनी जाळू लागला.
ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः। शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे
मग त्या राक्षसांचा श्रेष्ठ योद्धा, इंद्रासारख्या धनुष्यबाणांनी सज्ज, रणभूमीत जणू काही मेघासारखा, वानरराजावर जलद बाणांचा वर्षाव करू लागला, जणू काही मेघ पर्वतावर पाऊस पाडतो.
कपिस्ततस्तं रणचण्डविक्रमं प्रवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्। कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद् घनतुल्यनिःस्वनः
तो वानर, रणात प्रचंड पराक्रम दाखवणारा, वाढलेल्या तेजाने आणि सामर्थ्याने सज्ज अक्षकुमाराला पाहून, आनंदाने गरजला, त्याचा आवाज वादळासारखा घुमला.
स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः। समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः
तो तरुण असूनही, आपल्या पराक्रमाचा गर्व बाळगून, रागाने फुललेला, डोळे रक्ताळलेले, त्या अद्वितीय वानराच्या समोर रणभूमीत गेला, जणू काही हत्ती गवताने झाकलेल्या मोठ्या विहिरीकडे जातो.
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै- श्चकार नादं घननादनिःस्वनः। समुत्सहेनाशु नभः समारुजन् भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः
त्या बाणांनी जबरदस्तपणे घायाळ झाल्यावर, त्याने वादळासारखा आवाज केला आणि उत्साहीपणे, मोठ्या वेगाने आकाशात उडी मारली, त्याचे विशाल हात फेकले गेले आणि तो भयंकर दिसू लागला.
तमुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्। रथी रथश्रेष्ठतरः किरन् शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः
तो सामर्थ्यशाली राक्षसांचा राजकुमार, उत्तम रथावर बसलेला, बाणांचा वर्षाव करत, उडणाऱ्या वानरावर धावून गेला, जणू काही मेघ पर्वतावर दगडांचा पाऊस पाडतो.
स ताञ्छरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयं- श्चचार वीरः पथि वायुसेविते। शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन् मनोजवः संयति भीमविक्रमः
तो पराक्रमी वानर, विचारासारखा वेगवान आणि रणात भयंकर, वाऱ्याने चालणाऱ्या मार्गावरून जात, त्या बाणांना वाऱ्यासारखा चुकवत, त्यांच्यातून निसटत गेला.
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः। अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां स च मारुतात्मजः
हातात धनुष्यबाण घेतलेला, युद्धासाठी तयार असलेला, विविध उत्तम बाणांनी आकाश झाकणारा अक्षकुमार, हनुमानाने आदराने पाहिला आणि विचारात पडला.
ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन्। महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद् विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्
मग त्या महाबली वानराच्या हातात बाण घुसले, तो मोठ्याने गरजला. तो विशाल बाहू असलेला, असामान्य कृत्ये जाणणारा, रणात त्या राजकुमाराच्या पराक्रमाचा विचार करू लागला.