स तान् प्रवृद्धान् विनिहत्य राक्षसान् महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः। युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसै- स्तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणम्
त्या बलाढ्य राक्षसांना ठार मारून, तो प्रचंड आणि भयंकर पराक्रमी वानर, उरलेल्या राक्षसांशी पुन्हा लढण्यासाठी, पुन्हा त्या तोरणाकडे गेला.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ।। ५.
या प्रकारे वाल्मीकी ऋषींच्या पवित्र रामायणातील सुंदरकांडातील पंचेचाळिसावा सर्ग संपला.
thumb|षट्चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥५-
आता वाल्मीकींच्या पवित्र रामायणातील सुंदरकांडातील छेचाळिसावा सर्ग ऐका.
हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना। रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम्
महात्मा वानराने आपल्या मंत्र्यांच्या मुलांना मारल्याचे कळल्यावर, रावणाने आपले विचार लपवून ठेवले आणि उत्तम उपाय आखला.
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्। प्रघसं भासकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान्
त्याने विरूपाक्ष, यूपाक्ष, दुर्धर हा राक्षस, प्रघास आणि भासकर्ण — हे पाच सैन्याचे सेनापती बोलावले.
संदिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान्। हनूमद्ग्रहणेऽव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि
दशमुख रावणाने या शूर, नीतीत निपुण आणि युद्धात न घाबरणाऱ्या, वाऱ्यासारख्या वेगवान वीरांना हनुमानाला पकडायला सांगितले.
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः। सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति
तुम्ही सर्व सैन्याचे पुढारी, मोठ्या सैन्याबरोबर — घोडे, रथ आणि हत्ती घेऊन जा आणि त्या वानराला जिंकून आणा.
यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात् तमासाद्य वनालयम्। कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधितम्
त्या वनात राहणाऱ्याला समोर पाहिल्यावर जे काही करायचे असेल, ते त्या वेळेला आणि जागेला योग्य असेच करा.
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रति तर्कयन्। सर्वथा तन्महद् भूतं महाबलपरिग्रहम्
त्याने केलेल्या कृत्यांवरून मला तो वानर साधा वाटत नाही; तो सर्व प्रकारे मोठ्या शक्तीचा आहे.
वानरोऽयमिति ज्ञात्वा नहि शुद्ध्यति मे मनः। नैवाहं तं कपिं मन्ये यथेयं प्रस्तुता कथा
तो वानर आहे हे माहीत असूनही माझे मन शांत होत नाही; आणि जशी ही गोष्ट सांगितली जाते तसा मी त्याला समजत नाही.
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्। सनागयक्षगन्धर्वदेवासुरमहर्षयः
कदाचित तो आपल्या नाशासाठी इंद्राने तपश्चर्येच्या बळावर निर्माण केला असेल, किंवा तो नाग, यक्ष, गंधर्व, देव, असुर किंवा महर्षींपैकी कोणी असेल.
युष्माभिः प्रहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः। तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः
तुम्ही आणि मी मिळून ज्यांना हरवले, त्यांनी आपल्याविरुद्ध काहीतरी कपट युक्ती केली असावी.
तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम्। यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः
म्हणून यात काहीच शंका ठेवू नका — त्याला जोराने पकडा; तुम्ही सर्व सेनापती, मोठ्या सैन्याबरोबर पुढे चला.
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति। नावमन्यो भवद्भिश्च कपिर्धीरपराक्रमः
घोडे, रथ आणि हत्ती घेऊन त्या वानराला जिंकून आणा; तो धैर्यवान आणि पराक्रमी वानर आहे, त्याला कमी लेखू नका.
दृष्टा हि हरयः पूर्वे मया विपुलविक्रमाः। वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः
मी यापूर्वीही मोठ्या शौर्याचे वानर पाहिले आहेत — वाली, सुग्रीव आणि बलवान जांबुवंत.
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः। नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः
नील सेनापती आणि द्विविदादी इतर वानरांमध्ये अशी भीतीदायक गती, तेज किंवा पराक्रम नाही.
न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम्। महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम्
त्यांच्यात ना समज, ना बळ, ना उत्साह, ना देखणेपणाचे लक्षण आहे; पण या वानराच्या रूपात असलेली ही व्यक्ती मोठ्या सामर्थ्याची आहे हे ओळखा.
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः। कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः
त्याला आवरण्यासाठी मोठ्या प्रयत्नाने काम करा; कारण इंद्रासह तिन्ही लोक, देव, असुर आणि माणसे मिळूनही,
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे। तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे
तुमच्या समोर रणांगणात उभे राहू शकत नाहीत; तरीही जो युद्धात विजय मिळवू इच्छितो त्याने नीतीनेच वागले पाहिजे.
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला। ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः
स्वतःचे रक्षण काळजीपूर्वक करा, कारण युद्धातील यश चंचल असते; सर्व बलवान वीरांनी आपल्या स्वामीचे आदेश मान्य केले.
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः। रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः
ते सर्व मोठ्या वेगाने उठले, त्यांचे तेज अग्नीप्रमाणे होते; रथ, मदमस्त हत्ती आणि वेगवान घोडे घेऊन ते निघाले.
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपहिता बलैः। ततस्तु ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्
वेगवेगळ्या तीक्ष्ण शस्त्रांनी सज्ज होऊन आणि सर्व सैन्याच्या मदतीने, मग त्या वीरांनी तेजाने उजळणाऱ्या त्या मोठ्या वानराला पाहिले.
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्। तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम्
तो स्वतःच्या तेजाने झळाळणारा, उगवत्या सूर्याप्रमाणे किरणांनी वेढलेला, तोरणावर उभा होता. त्याची गती अतिशय वेगवान, मन मोठं आणि बळ अपार होतं.
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाभुजम्। तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः
त्याचं बुद्धी मोठं, उत्साह प्रचंड, शरीर विशाल आणि हात बलवान होते. त्याला सर्व दिशांना उभे असलेले सगळे लोक पाहत होते.
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः। तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः। शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः
मग सर्वांनी वेगवेगळ्या भयंकर शस्त्रांनी त्याच्यावर सर्व बाजूंनी हल्ला केला. दुरधरणे पाच टोकदार, पोलादी, पिवळसर टोक असलेले, कमळाच्या पाकळीसारखे बाण त्याच्या डोक्यावर सोडले.
स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः। उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन्
त्या पाच बाणांनी डोक्यावर जखमी झाल्यावर तो वानर मोठ्या आवाजात गर्जना करत आकाशात उडी मारून दहा दिशांना दुमदुमवू लागला.
ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः। किरन् शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः
मग वीर दुरधरणे रथावर बसून, धनुष्य सज्ज करून, असंख्य बाणांचा वर्षाव करत त्या बलाढ्य वानराच्या दिशेने आला.
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम्। वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः
त्या बाणांचा वर्षाव करणाऱ्या धनुर्धाराला वानराने आकाशातच थोपवले, जसा वारा पावसाळ्याच्या शेवटी ढग फेकून देतो.
अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः। चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वीर्यवान्
दुरधरणेच्या हल्ल्याने त्रस्त झाल्यावर, वायुपुत्राने पुन्हा एकदा मोठी गर्जना केली आणि त्याचं शौर्य आणखी वाढलं.
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः। निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव
मग तो वानर अचानक दूरवरून उडी मारून, वीजेच्या झटक्यासारखा वेगाने दुरधरणेच्या रथावर पडला.