प्रणम्य शिरसा देवीं गमनायोपचक्रमे। तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरियूथपम्
त्याने देवीला डोक्याने वंदन करून, निघायची तयारी केली; आणि तो वानरसेनापती उडी मारण्यास उत्सुक असल्याचे पाहिले.
वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा। अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा
जनकनंदिनी, डोळ्यात अश्रू भरलेली, दुःखी झाली होती; तिचा आवाज रडण्याने गदगदला होता, आणि तो वेगाने निघाला तेव्हा तिने त्याला सांगितले.
हनूमन् सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम्
हनुमान, सिंहासारखे राम आणि लक्ष्मण हे दोघे भाऊ, तसेच सुग्रीव आणि त्याचे मंत्री, या सर्वांना माझी कुशलता सांग.
यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः। अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् त्वं समाधातुमर्हसि
राम, बलवान भुजांचा, मला या दुःखाच्या समुद्रातून कसा सोडवेल, हे तू पाहून ते तसे घडवून आण.
इदं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च। ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर
रामाजवळ गेल्यावर, माझ्या या तीव्र शोकाची लाट आणि या राक्षसांनी दिलेले अपमान त्याला सांग; आणि वानरश्रेष्ठा, तुझा प्रवास शुभ होवो.
स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः। तदल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम
राजकन्येने सांगितलेला संदेश समजून, आपले कार्य पूर्ण झाल्याने तो वानर अत्यंत आनंदी झाला; उरलेले थोडे काम पाहून, त्याने मनाने उत्तरेकडे वळवले.
thumb|एकचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥५-
श्रीमंत वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडाचा एक्केचाळीसावा सर्ग ऐका.
स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन् पूजितस्तया। तस्माद् देशादपाक्रम्य चिन्तयामास वानरः
तीने त्याचा सन्मान करून उत्तम शब्दांनी निरोप दिला. मग तो वानर त्या जागेतून निघून गेला आणि विचार करू लागला.
अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा। त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते
काळ्या डोळ्यांची ती स्त्री दिसल्यावर, हे काम आता जवळजवळ पूर्ण झाले आहे; तीन उपाय संपल्यावर, इथे चौथा मार्ग दिसतो आहे.
न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते न दानमर्थोपचितेषु युज्यते। न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते
राक्षसांसाठी समजूत काढणे योग्य नाही; श्रीमंतांना दान देणे उपयोगाचे नाही; आणि ज्यांना बलाचा गर्व आहे, त्यांना फूट पाडून जिंकता येत नाही; म्हणून इथे फक्त बळाचा वापर मला योग्य वाटतो.
न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते। हतप्रवीराश्च रणे तु राक्षसाः कथंचिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम्
या कामासाठी बळाशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग इथे शक्य नाही; युद्धात राक्षसांचे शूर वीर मारले गेले, तर कदाचित आज ते काहीसे मऊ होतील.
कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत्। पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति
जो एखाद्या कामात मागील कार्यात अडथळा न आणता अनेक कामे साधतो, तोच हे नवीन काम करायला योग्य असतो.
न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः। यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने
इथे अगदी लहान कामासाठीही एकच कारण पुरेसं नसतं; जो एखाद्या गोष्टीचे अनेक पैलू जाणतो, तोच ती साध्य करू शकतो.
इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं व्रजेयमद्य प्लवगेश्वरालयम्। परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित् ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम्
इथेच मी ठरवलं आहे, आजच मी वानरराजाच्या निवासस्थानी जाईन; दुसऱ्यांशी संघर्ष कसा करावा हे समजून, मग माझ्या स्वामीचं आदेश पूर्ण होईल.
कथं नु खल्वद्य भवेत् सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह। तथैव खल्वात्मबलं च सारवत् समानयेन्मां च रणे दशाननः
आज राक्षसांशी थेट युद्ध माझ्यासाठी कसं अनुकूल होईल, हेच मला कळत नाही. माझं स्वतःचं बळही तसंच दाखवावं, आणि दशलोक रावणाने युद्धात माझ्याशी समोर यावं.
ततः समासाद्य रणे दशाननं समन्त्रिवर्गं सबलं सयायिनम्। हृदि स्थितं तस्य मतं बलं च सुखेन मत्वाहमितः पुनर्व्रजे
मग मी युद्धात रावणाला, त्याच्या मंत्र्यांसह, सैन्यासह आणि रथांसह सामोरा जाईन; त्याच्या मनात काय आहे आणि त्याचं बळ काय आहे हे समजून, मी इथून निर्धास्तपणे परत जाईन.
इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम्। वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम्
हा सुंदर बगिचा, डोळ्यांना आणि मनाला आनंद देणारा, जणू काही स्वर्गासारखा, त्या क्रूर रावणाचा आहे आणि विविध झाडांनी व वेलींनी भरलेला आहे.
इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः। अस्मिन् भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः
हे वन मी अग्नी जसा कोरड्या जंगलाला जाळतो तसं नष्ट करीन; हे उद्ध्वस्त झाल्यावर रावणाला मोठा राग येईल.
ततो महत्साश्वमहारथद्विपं बलं समानेष्यति राक्षसाधिपः। त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति
मग राक्षसांचा राजा घोडे, मोठे रथ, हत्ती आणि त्रिशूळ, लोखंडी गदा, भाले अशा शस्त्रांनी सज्ज मोठं सैन्य गोळा करेल; आणि मग मोठं युद्ध होईल.
अहं च तैः संयति चण्डविक्रमैः समेत्य रक्षोभिरभङ्गविक्रमः। निहत्य तद् रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि हरीश्वरालयम्
मग मी त्या भयंकर शौर्य असलेल्या राक्षसांशी युद्ध करीन, रावणाने पाठवलेलं सैन्य पराभूत करीन आणि आनंदाने वानरराजाच्या निवासस्थानी परत जाईन.
ततो मारुतवत् क्रुद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः। ऊरुवेगेन महता द्रुमान् क्षेप्तुमथारभत्
मग वायूसारखा, प्रचंड बळाचा आणि संतापलेला मारुती, आपल्या मांड्यांच्या जोरावर मोठमोठी झाडं उचलून फेकू लागला.
ततस्तद्धनुमान् वीरो बभञ्ज प्रमदावनम्। मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम्
मग त्या वीर हनुमानाने, मद्यधुंद पक्ष्यांच्या आवाजांनी गजबजलेल्या आणि विविध झाडांनी व वेलींनी भरलेल्या रमणीय बगिच्याचा विध्वंस केला.
तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः। चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम्
ते वन, फोडलेल्या झाडांनी, तुटलेल्या जलाशयांनी आणि चूर्ण झालेल्या पर्वतशिखरांनी, पाहायला अगदी अप्रिय झालं.
नानाशकुन्तविरुतैः प्रभिन्नसलिलाशयैः। ताम्रैः किसलयैः क्लान्तैः क्लान्तद्रुमलतायुतैः
वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या आवाजांनी, तुटलेल्या जलाशयांनी, तांबड्या व थकलेल्या पानांनी आणि दमलेल्या झाडांनी व वेलींनी ते वन भरलेलं होतं.
न बभौ तद् वनं तत्र दावानलहतं यथा। व्याकुलावरणा रेजुर्विह्वला इव ता लताः
ते जंगल जणू काही दावानळाने जळून गेलेलं नव्हतं, पण वेलींनी आपली आवरणं विस्कटली होती आणि त्या घाबरलेल्या सारख्या थरथरत होत्या.
लतागृहैश्चित्रगृहैश्च सादितै- र्व्यालैर्मृगैरार्तरवैश्च पक्षिभिः। शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रणष्टरूपं तदभून्महद् वनम्
वेलींच्या घरांनी, रंगीबेरंगी झोपड्यांनी, फाडलेल्या वन्य प्राण्यांनी, व्याकुळ आवाज करणाऱ्या पक्ष्यांनी आणि तुटलेल्या दगडी घरांनी, ते मोठं वन ओळखू येणारं राहिलं नव्हतं.
सा विह्वलाशोकलताप्रताना वनस्थली शोकलताप्रताना। जाता दशास्यप्रमदावनस्य कपेर्बलाद्धि प्रमदावनस्य
त्या वनभूमीत, दुःखाने वाकलेल्या वेल्यांचे गुच्छ दिसत होते, जणू दशलोक रावणाच्या स्त्रियांचा आनंदवनच वानराच्या बळामुळे दुःखमय झालं.
ततः स कृत्वा जगतीपतेर्महान् महद् व्यलीकं मनसो महात्मनः। युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैः श्रिया ज्वलंस्तोरणमाश्रितः कपिः
मग त्या वानराने पृथ्वीच्या राजावर मोठा अपराध केला, मनाने त्या महात्म्यावर अपराध केला; पण तो एकटा असूनही अनेक बलाढ्य योद्ध्यांशी लढायला सज्ज झाला आणि तेजाने उजळत तो मुख्य द्वाराजवळ उभा राहिला.
thumb|द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥५-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडाचा बेचाळीसावा सर्ग.
ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च। बभूवुस्त्राससम्भ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः
मग पक्ष्यांच्या आवाजाने आणि झाडं तुटण्याच्या गजराने, लंकेतील सगळे रहिवासी घाबरून गोंधळले.