दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच्चान्यत् स्त्रीमनोहरम्। बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते
तो जेंव्हा कुठलंही फळ, फूल किंवा स्त्रियांना आवडेल असं काही पाहतो, तेंव्हा अनेकदा 'हाय, प्रिये' असं सुस्कारा टाकून तुझ्याशी बोलतो.
स देवि नित्यं परितप्यमान- स्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः। धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः
देवी, तो राजपुत्र, मोठ्या मनाचा आणि व्रतस्थ, नेहमी दु:खाने व्याकुळ होऊन 'सीता' असं तुझं नाव घेत राहतो आणि फक्त तुझ्या भेटीसाठीच सर्व प्रयत्न करतो.
सा रामसंकीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका। शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव
रामाचं गुणगान ऐकून, आणि त्याच्या दु:खात सहभागी होऊन, सीतेचं दु:ख हलकं झालं आणि तिचं मुख जणू शरद ऋतूतील चंद्रासारखं ढगांमध्ये उजळून निघालं.
thumb|सप्तत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥५-
आता एकतीसाव्या सर्गाचं पठण ऐका.
सा सीता वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना। हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः
पूर्ण चंद्रासारख्या मुखाची सीता, हनुमानाचं बोलणं ऐकून, त्याला धर्म आणि हिताचं बोलणं सांगू लागली.
अमृतं विषसम्पृक्तं त्वया वानर भाषितम्। यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः
वानरराजा, तुझं बोलणं जणू अमृतात विष मिसळल्यासारखं आहे; कारण रामाचं मन दुसरीकडे नाही आणि तो नेहमीच दु:खात आहे.
ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे। रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति
समृद्धीत असो वा मोठ्या संकटात, मृत्यू माणसाला दोरीने बांधल्यासारखा ओढून नेत असतो.
विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम। सौमित्रं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान्
हे वानरश्रेष्ठा, खरंच, जीवांना विधी टाळता येत नाही; सौमित्र, मी आणि राम या तिघांनाही दु:खाने कसे गोंधळून टाकलंय ते पहा.
शोकस्यास्य कथं पारं राघवोऽधिगमिष्यति। प्लवमानः परिक्रान्तो हतनौः सागरे यथा
राघव हा दु:खाच्या समुद्राचा पार कसा गाठणार? जणू तुटलेल्या होडीत बसून समुद्र पार करणाऱ्यासारखं आहे.
राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम्। लङ्कामुन्मथितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः
राक्षसांचा वध करून, रावणाचा नाश करून, लंका उद्ध्वस्त केल्यावर, माझा पती मला कधी पाहणार?
स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते। अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम्
त्याला सांग, 'लवकर कर', कारण हा वर्षाचा कालावधी संपण्याआधीच माझं आयुष्य संपेल.
वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम। रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम
दहावा महिना चालू आहे, दोन महिने उरले आहेत, हे वानरा; रावणाने माझ्यासाठी ठरवलेला कालावधी एवढाच आहे.
विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति। अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम्
माझ्या जावई विभीषणानं खूप प्रयत्न करून रावणाला माझी सुटका करायला विनंती केली, पण तो त्याचं ऐकत नाही.
मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते। रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशंगतम्
रावणाला मला परत द्यायचं अजिबात आवडत नाही; युद्धात त्याच्यावर मृत्यूचं सावट आलं आहे.
ज्येष्ठा कन्या कला नाम विभीषणसुता कपे। तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम्
कपी, विभीषणाची मोठी मुलगी कला हिनं, आईनं पाठवून, स्वतः मला हे सांगितलं.
अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान् राक्षसपुङ्गवः। धृतिमाञ्छीलवान् वृद्धो रावणस्य सुसम्मतः
अविंध्य नावाचा एक बुद्धिमान, ज्ञानी, धीर, चांगला आणि वयोवृद्ध राक्षस आहे, जो रावणाचा अतिशय आवडता आहे.
रामात् क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत्। न च तस्य स दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम्
त्याने राक्षसांना रामामुळे विनाश ओढवेल असं समजावलं; पण तो दुष्ट रावण त्याचं हिताचं बोलणंही ऐकत नाही.
आशंसेयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः। अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः
कपीश्रेष्ठा, मला आशा आहे की माझे पती लवकरच माझ्यापर्यंत पोहोचतील; माझं मन स्वच्छ आहे आणि त्यांच्यात अनेक गुण आहेत.
उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता। विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे
उत्साह, धैर्य, सामर्थ्य, दयाळूपणा, उपकाराची जाणीव, शौर्य आणि सामर्थ्य — हे सगळे गुण राघवामध्ये आहेत, वानरा.
चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः। जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत्
ज्याने जनस्थानात आपल्या भावाशिवाय चौदा हजार राक्षसांचा वध केला, त्याला कोणता शत्रू घाबरणार नाही?
न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः। अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा
तो पुरुषश्रेष्ठ संकटांमध्ये कधीच डगमगत नाही; त्याची महती मला माहीत आहे, जशी पुलोमजेला इंद्राची.
शरजालांशुमान् शूरः कपे रामदिवाकरः। शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति
कपी, राम हा तेजस्वी सूर्यासारखा आणि पराक्रमी आहे; तो आपल्या बाणांनी राक्षसांच्या सैन्याचं समुद्रच वाळवून टाकेल.
इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम्। अश्रुसम्पूर्णवदनामुवाच हनुमान् कपिः
रामासाठी दुःखी होऊन, शोकाने कृश झालेल्या आणि डोळ्यांत अश्रू भरलेल्या तिला, असे बोलताना, हनुमानाने संबोधले.
श्रुत्वैव च वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः। चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम्
माझं बोलणं ऐकताच, राघव मोठ्या वानर-भालूंच्या सैन्यासह लवकरच येथे येईल.
अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव सराक्षसात्। अस्माद् दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते
किंवा, मी आजच तुला या राक्षसांच्या तावडीतून सोडवीन; हे निर्दोषे, या दुःखातून सुटका व्हावी म्हणून माझ्या पाठीवर ये.
त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम्। शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम्
तुला पाठीवर बसवून मी समुद्र ओलांडीन; माझ्यात एवढं बळ आहे की, मी रावणासह संपूर्ण लंकाही उचलू शकतो.
अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि। प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः
मैथिली, आज मी तुला प्रस्रवण पर्वतावर उभ्या असलेल्या राघवाकडे अग्नी जसा इंद्राला होम पोहोचवतो, तसंच पोहोचवीन.
द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्। व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा
वैदेही, आजच तू लक्ष्मणासह राघवाला पाहशील, जो निर्धाराने भरलेला आहे, जसा दैत्यांच्या वधासाठी सज्ज असलेला विष्णु.
त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम्। पुरंदरमिवासीनं नगराजस्य मूर्धनि
तुला पाहून उत्साही झालेला, आश्रमात राहणारा, पर्वतराजाच्या शिखरावर बसलेल्या इंद्रासारखा तो महाबली तुला दिसेल.
पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने। योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी
देवी, माझ्या पाठीवर ये, सुंदरि, अजिबात संकोच करू नकोस; जशी रोहिणी चंद्राशी एकरूप होते, तशी रामाशी एकत्र हो.