एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान् मारुतात्मजः। ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे
वैदेहीने असे विचारल्यावर, वायुपुत्र हनुमान रामाचे खरे स्वरूप सांगायला सुरुवात केली.
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि। भर्तुः कमलपत्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च
कमलासारख्या डोळ्यांची वैदेही, तू आपल्या पतीचे आणि लक्ष्मणाचे रूप विचारतेस, हे माझ्यासाठी खूपच भाग्याचे आहे.
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै। लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे
मोठ्या डोळ्यांची सिता, आता मी तुला राम आणि लक्ष्मण यांच्या स्पष्ट ओळखी सांगतो, नीट ऐक.
रामः कमलपत्राक्षः पूर्णचन्द्रनिभाननः। रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे
रामाचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे, चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा, रूप आणि दयाळूपणा याने युक्त आहेत, हे जनकनंदिनी.
तेजसाऽऽदित्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः। बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः
राम तेजात सूर्यासारखा, सहनशीलतेत पृथ्वीप्रमाणे, बुद्धीने बृहस्पतीसारखा आणि कीर्तीत इंद्रासारखा आहे.
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता। रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परंतपः
तो सर्व जीवांचा आणि आपल्या लोकांचा रक्षण करणारा आहे, स्वतःच्या वागणुकीचा आणि धर्माचा देखील रक्षक आहे, आणि शत्रूंना जाळणारा आहे.
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता। मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः
सुंदर स्त्री, राम हा जगातील चार वर्णांचा रक्षक आहे, तो लोकांच्या मर्यादा ठरवणारा आणि त्या पाळायला लावणारा आहे.
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः। साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम्
तो तेजस्वी आहे, फार सन्मानित आहे, ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा आहे, सज्जनांचे उपकार लक्षात ठेवणारा आणि योग्य वर्तन जाणणारा आहे.
राजनीत्यां विनीतश्च ब्राह्मणानामुपासकः। ज्ञानवान् शीलसम्पन्नो विनीतश्च परंतपः
तो राजकारणात निपुण आहे, ब्राह्मणांचा सन्मान करणारा आहे, ज्ञानवान आहे, उत्तम स्वभावाचा आणि शिस्तबद्ध आहे, आणि शत्रूंना जाळणारा आहे.
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः। धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः
तो यजुर्वेदात पारंगत आहे, वेदज्ञ लोकांकडून सन्मानित आहे, धनुर्वेद, वेद आणि वेदांगांमध्येही निपुण आहे.
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः। गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो नाम जनैः श्रुतः
रामाचे खांदे रुंद आहेत, हात बलवान आहेत, गळा शंखासारखा आहे, चेहरा सुंदर आहे, हाडे लपलेली आहेत, डोळे तांबूस आहेत, आणि लोक त्याला राम म्हणून ओळखतात.
दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्। समश्च सुविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः
त्याचा आवाज नगाऱ्यासारखा घुमतो, रंग मऊ आणि आकर्षक आहे, तो पराक्रमी आहे, शरीर सम प्रमाणात आहे, सर्व अवयव नीटस आहेत, आणि रंग काळसर आहे.
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः। त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः
तो तीन प्रकारे स्थिर आहे, तीन अंग लांब आहेत, तीन गोष्टीत सम आहे, तीन ठिकाणी उंच आहे, तीन ठिकाणी तांबूस आहे, तीन ठिकाणी मृदू आहे, आणि तीन ठिकाणी खोल आहे.
त्रिवलीमांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान्। चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः
त्याच्या शरीरावर तीन रेषा आहेत, तो तीन ठिकाणी वाकलेला आहे, चार अंग विशेष आहेत, तीन शिर आहेत, चार विभाग आहेत, चार खुणा आहेत, चार मांड्या आहेत आणि चार गोष्टीत सम आहे.
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः। महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान्
त्याच्याकडे चौदा जोड आहेत, चार दात आहेत, चार प्रकारे चालतो, ओठ, जबडा आणि नाक मोठे आहेत, पाच मृदू गुण आहेत, आणि आठ कुळांचा आहे.
दशपद्मो दशबृहत् त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान्। षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः
त्याच्यात दहा कमळासारखी चिन्हे आहेत, दहा रुंद अंग आहेत, तो तीन गोष्टींनी व्यापलेला आहे, दोन पांढऱ्या खुणा आहेत, सहा उंच भाग आहेत, नऊ सडपातळ भाग आहेत, आणि राघव तीन प्रकारे विस्तारतो.
सत्यधर्मरतः श्रीमान् संग्रहानुग्रहे रतः। देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः
तो सत्य आणि धर्म यामध्ये रमणारा, तेजस्वी, लोकांना एकत्र ठेवणारा आणि दयाळू आहे. देश आणि काळ याची समज असलेला, सर्व लोकांना प्रिय वाटेल असे बोलणारा आहे.
भ्राता चास्य च वैमात्रः सौमित्रिरमितप्रभः। अनुरागेण रूपेण गुणैश्चापि तथाविधः
त्याचा सावत्र भाऊ म्हणजे सौमित्र, ज्याचे तेज अमाप आहे. तोही प्रेम, रूप आणि गुण यामध्ये तसाच आहे.
स सुवर्णच्छविः श्रीमान् रामः श्यामो महायशाः। तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनकृतोत्सवौ
तो सुवर्णासारखा तेजस्वी, श्रीमंत, काळ्या वर्णाचा आणि मोठ्या कीर्तीचा राम, आणि हे दोघेही नरांमध्ये वाघासारखे, तुझ्या दर्शनाने आनंदी झाले.
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिः सह संगतौ। त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम्
संपूर्ण पृथ्वीवर शोध घेत असताना, ते आमच्यासोबत आले आणि तुला शोधताना दोघेही या भूमीवर भटकत आहेत.
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम्। ऋष्यमूकस्य मूले तु बहुपादपसंकुले
त्यांनी पूर्वजन्माच्या कर्मामुळे तिथे ठेवलेला प्राण्यांचा राजा, ऋष्यमूक पर्वताच्या पायथ्याशी, झाडांनी घनदाट अशा ठिकाणी पाहिला.
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम्। वयं च हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम्
त्यांनी आपल्या भावाच्या भीतीने बसलेला, देखणा असा सुग्रीव पाहिला; आणि आम्हीही तो वानरांचा राजा, सत्यप्रतिज्ञ सुग्रीव पाहिला.
परिचर्यामहे राज्यात् पूर्वजेनावरोपितम्। ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ
आम्ही पूर्वजन्माच्या कर्माने मिळालेल्या राज्याची सेवा करतो; मग ते दोघे काषाय वस्त्र घालून, हातात उत्तम धनुष्य घेऊन उभे होते.
ऋष्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ। स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः
ते ऋष्यमूक पर्वताच्या रम्य प्रदेशात आले; तेव्हा धनुष्यधारी, नरांमध्ये वाघासारखे ते दोघे पाहून वानरांचा श्रेष्ठ राजा.
अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः। ततः स शिखरे तस्मिन् वानरेन्द्रो व्यवस्थितः
तो भीतीमुळे गोंधळून त्या पर्वताच्या शिखरावर उडी मारून गेला; आणि मग त्या शिखरावर वानरांचा राजा थांबला.
तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम्। तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात् प्रभू
त्याने मला एकट्याला लवकर त्यांच्या जवळ पाठवले; म्हणून मी सुग्रीवाच्या आज्ञेने त्या दोघा नरवाघांच्या जवळ गेलो.
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः। तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ
रूप आणि शुभ चिन्हांनी युक्त, हात जोडून ते माझ्यासमोर उभे राहिले; आणि मी त्यांची खरी ओळख पटवून प्रेमाने भरून गेलो.
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ। निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने
त्यांना पाठीवर घेऊन, ते पुरुषश्रेष्ठ त्या प्रदेशात आणले, आणि त्यांना खरी माहिती देऊन महात्मा सुग्रीवाला भेटवले.
तयोरन्योन्यसम्भाषाद् भृशं प्रीतिरजायत। तत्र तौ कीर्तिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ
त्यांच्या परस्पर संवादातून मोठे प्रेम निर्माण झाले; तिथे कीर्तीने युक्त, वानरांचा राजा आणि नरांचा राजा हे दोघे होते.
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया। तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः
एकमेकांना धीर देत, त्यांनी पूर्वीच्या गोष्टी सांगितल्या; मग लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ रामाने सुग्रीवाला शांत केले.