श्लोक एवास्त्वयं बद्धो नात्र कार्या विचारणा । मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ॥१-२-
हा श्लोक जसा आहे तसाच राहू दे. इथे काही विचार करण्याची गरज नाही. माझ्या इच्छेनेच, हे ऋषिवर, तुझ्यातून ही सरस्वती प्रकट झाली आहे.
रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वमृषिसत्तम । धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः ॥१-२-
हे श्रेष्ठ ऋषी, तू रामाचा संपूर्ण चरित्र, जो धर्मनिष्ठ आणि बुद्धिमान आहे, जगासाठी रच.
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् । रहस्यं च प्रकाशं च यद् वृत्तं तस्य धीमतः ॥१-२-
त्या धीरवान रामाचे जे काही घडले, जसे तुला नारदाकडून ऐकायला मिळाले, ते गुपित असो किंवा उघड, सर्व सांग.
रामस्य सहसौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः । वैदेह्याश्चैव यद् वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ॥१-२-
राम, सौमित्र, सर्व राक्षस आणि वैदेही यांच्याशी जे काही घडले, ते उघड असो किंवा गुप्त, सर्व सांग.
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति । न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ॥१-२-
जे काही तुला माहीत नाही ते सर्व तुला समजेल; या काव्यात तुझ्या वाणीमध्ये कधीही असत्य येणार नाही.
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् । यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले ॥१-२-
रामकथा पुण्यवान, श्लोकबद्ध आणि मनाला आनंद देणारी अशी रच, जी पृथ्वीवर पर्वत आणि नद्या आहेत तोपर्यंत टिकेल.
तावद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति । यावद् रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ॥१-२-
तुझ्या काव्यातील रामकथा ज्या काळापर्यंत सांगितली जाईल, त्या काळापर्यंत रामायणाची कथा लोकांत पसरत राहील.
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि । इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । ततः सशिष्यो भगवान् र्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥१-२-
त्या काळापर्यंत, वर आणि खाली, तू लोकांमध्ये वास करशील. असे म्हणून, भगवंत ब्रह्मदेव तिथेच अदृश्य झाले. मग तो पूज्य ऋषी आपल्या शिष्यांसह आश्चर्यचकित होऊन निघून गेला.
तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः । मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥१-२-
मग त्या सर्व शिष्यांनी तो श्लोक पुन्हा पुन्हा आनंदाने आणि मोठ्या आश्चर्याने गायला.
समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा । सोऽनुव्याहरणाद् भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥१-२-
महर्षींनी चार चरणांत गायल्यानंतर, वारंवार उच्चारल्यामुळे, त्या शोकाचा श्लोक झाला.
तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः । कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥१-२-
ज्याचे मन शुद्ध झाले त्या वाल्मिकीच्या मनात असा निर्धार झाला — 'मी संपूर्ण रामायण अशा श्लोकांत रचेन.'
उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमै- ::स्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान् । समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो ::यशस्करं काव्यमुदारदर्शनः ॥१-२-
उदार विषय, अर्थ आणि सुंदर शब्दांनी, मनाला आनंद देणारे असे, त्याने रामाची कीर्ती निर्माण केली. सममापी शेकडो श्लोकांनी, त्या यशस्वी ऋषीने कीर्ती देणारे काव्य रचले.
तदुपगतसमाससंधियोगं ::सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् । रघुवरकरितं मुनिप्रणीतं ::दशशिरसश्क वधं निशामयध्वम् ॥१-२-
योग्य शब्दरचना आणि मधुर, अर्थपूर्ण वाक्यांनी बांधलेली, रघुवंशातील रामाने केलेल्या दहा डोक्याच्या राक्षसाचा वध सांगणारी ही कथा, ऋषीने रचलेली, ऐका.
thumb|तृतीयः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणातील बालकांडातील तिसरा सर्ग ऐका.
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मार्थसहितं हितम् । व्यक्तमन्वेषते भूयो यद् वृत्तं तस्य धीमतः ॥१-३-
धर्म आणि अर्थ यांसह सर्व घडामोडी ऐकून, त्या बुद्धिमानाचा नेमका काय अनुभव झाला हे तो पुन्हा शोधतो.
उपस्पृश्योदकं सम्यङ्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः । प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥१-३-
मुनीने पाणी स्पर्श करून, पूर्वेकडे टोक असलेल्या कुशावर उभा राहून, हात जोडून, धर्माच्या मार्गाने त्या घडामोडींचा शोध घेतला.
हसितं भाषितं चैव गतिर्यावच्च चेष्टितम् । तत् सर्वं धर्मवीर्येण यथावत् संप्रपश्यति ॥१-३-
हसणे, बोलणे, चालणे आणि इतर सर्व कृती तो धर्माच्या सामर्थ्याने नीट आणि पूर्णपणे पाहतो.
स्त्रीतृतीयेन च तथा यत् प्राप्तं चरता वने । सत्यसन्धेन रामेण तत् सर्वं चान्ववैक्षत ॥१-३-
रामा आपल्या पत्नी आणि भावासोबत वनात फिरताना सत्यप्रतिज्ञ राहिला, त्याला जे काही घडले ते सर्व त्याने तपासले.
ततः पश्यति धर्मात्मा तत् सर्वं योगमास्थितः । पुरा यत् तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ॥१-३-
योगध्यानात स्थिर राहून, त्या धर्मात्म्याने तिथे पूर्वी जे काही घडले ते सर्व आपल्या हातातील आवळ्यासारखे स्पष्ट पाहिले.
तत् सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महामतिः । अभिरामस्य रामस्य तत् सर्वं कर्तुमुद्यतः ॥१-३-
तो महाबुद्धीमान सर्व काही खरेखुरे आणि धर्माच्या दृष्टीने पाहून, रमणीय रामाची संपूर्ण कथा सांगण्यास तयार झाला.
कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् । समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥१-३-
काम, अर्थ आणि धर्म या गुणांनी युक्त, धर्म आणि अर्थ यांच्या विस्ताराने समृद्ध, सर्वांना ऐकायला मनमोहक, रत्नांनी भरलेल्या समुद्रासारखी ती कथा होती.
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना । रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान् मुनिः ॥१-३-
पूर्वी महात्मा नारदांनी जशी सांगितली, तशीच त्या भगवंत मुनीने रघुवंशाची कथा रचली.
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् । लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥१-३-
रामाचा जन्म, त्याचे महान पराक्रम, सर्वांना अनुकूलता, लोकांमध्ये प्रियता, सहनशीलता, सौम्यता आणि सत्यशीलता—
नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने । जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥१-३-
विविध सुंदर कथा, विश्वामित्राला केलेली मदत, जानकीचे लग्न आणि धनुष्यभंग—
रामरामविवादं च गुणान् दाशरथेस्तथा । तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥१-३-
राम आणि परशुराम यांचा वाद, दशरथाचे गुण, रामाचा अभिषेक, आणि कैकेयीचे दुष्टपण—
विघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् । राज्ञः शोकं विलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥१-३-
रामाच्या अभिषेकात आलेला अडथळा, त्याचे वनवास, राजाचे दु:ख आणि विलाप, आणि त्याचे परलोकगमन—
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् । निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥१-३-
जनतेचे दु:ख, त्यांचे निरोप, निषादराजाशी संवाद, आणि सारथ्याचा परत फिरवणे—
गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥१-३-
गंगापार करणे, भरद्वाज ऋषींची भेट, भरद्वाजांची परवानगी, आणि चित्रकूटाचे दर्शन—
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा । प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥१-३-
घर बांधणे, भरताचे आगमन, रामाला समजावणे, आणि वडिलांसाठी जलक्रीया—
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् । दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ॥१-३-
पादुकांचे अभिषेक, नंदीग्रामातील वास, दंडकारण्यातील प्रवास, आणि विराधाचा वध—