वाल्मीकिरामायणम्

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥१-१-

तो सर्व शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारा, स्मरणशक्ती असलेला, चतुर, सर्वांना प्रिय, सज्जन, मनाने खंबीर आणि विवेकी आहे.

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शनः ॥१-१-

तो नेहमी सज्जन लोकांनी भेटला जातो, जसा नद्या समुद्राला मिळतात; तो मोठ्या मनाचा, सर्वांशी सारखा वागणारा आणि सदैव प्रिय दिसणारा आहे.

स च सर्व गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥१-१-

तो सर्व गुणांनी युक्त आहे, कौसल्येचा आनंद वाढवणारा आहे; गंभीरतेने समुद्रासारखा आणि धैर्याने हिमालयासारखा आहे.

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥१-१-

पराक्रमात तो विष्णूसारखा आहे, देखणेपणात चंद्रासारखा आहे, रागात काळाग्नीप्रमाणे आहे आणि क्षमेत पृथ्वीप्रमाणे आहे.

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१-

धनाचा त्याग करण्यात तो अगदी धर्मासारखा होता; सत्य आणि शौर्य यामध्ये राम सर्व गुणांनी परिपूर्ण होता.

ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥१-१-

दशरथांचा सर्वांत मोठा आणि गुणी मुलगा, ज्येष्ठपणाला साजेसा, प्रजेला हितकारक आणि सर्वांना आपलंसं वाटावं असं वागणारा होता.

यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ॥१-१-

राजाने प्रेमापोटी त्याला युवराजपद द्यावं असं ठरवलं; पण अभिषेकाची तयारी दिसल्यावर, त्याची पत्नी कैकेयी—

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनञ्च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥१-१-

पूर्वी मिळालेल्या वराचा उपयोग करून राणीने रामाला वनवास पाठवावा आणि भरताचा अभिषेक व्हावा असा वर मागितला.

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥१-१-

राजा दशरथ सत्याच्या वचनामुळे आणि धर्माच्या बंधनामुळे, जरी राम अत्यंत प्रिय असला तरी, त्याला वनवासासाठी पाठवायला भाग पडला.

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥१-१-

त्या वीराने वचन पाळण्यासाठी, वडिलांच्या आज्ञेने आणि कैकेयीला आनंद मिळावा म्हणून वनात जाण्याचा निर्णय घेतला.

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥१-१-

राम जात असताना, त्याचा लाडका भाऊ लक्ष्मण प्रेमापोटी, नम्रतेने आणि सुमित्रेचा आनंद वाढवणारा म्हणून त्याच्या मागे गेला.

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् । रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥१-१-

भाऊ म्हणून आपुलकी दाखवणाऱ्या लक्ष्मणासोबत, रामाची प्रिय पत्नी, नेहमीच त्याच्या प्राणासमान आणि त्याच्या हितासाठी समर्पित होती.

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥१-१-

जनकाच्या घराण्यात जन्मलेली, जणू काही देवांनी घडवलेली, सर्व गुणांनी संपन्न आणि स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ अशी वधू होती.

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा । पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥१-१-

सीताही रामाच्या मागे गेली, जशी रोहिणी चंद्रामागे जाते; प्रजाजन आणि वडील दशरथ यांनी त्याला बराच वेळ सोबत दिली.

शृङ्गवीरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥१-१-

शृंगवेरपूरला, गंगेच्या काठी, त्याने सारथ्याला परत पाठवले आणि धर्मात्मा, प्रिय निषादराज गुहाला भेटला.

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनङ्गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥१-१-

राम, गुहा, लक्ष्मण आणि सीता एकत्रितपणे, अनेक पाण्याच्या नद्या ओलांडून, वनात गेले.

चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् । रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः ॥१-१-

भरद्वाजाच्या सांगण्यावरून चित्रकूटला पोहोचून, तिघांनी रम्य असा निवास केला आणि वनात आनंदाने राहू लागले.

देवगन्धर्वसंकाशाः तत्र ते न्यवसन् सुखम् । चित्रकूटङ्गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा ॥१-१-

ते तिथे देव-गंधर्वांसारखे सुखाने राहिले; राम चित्रकूटात असताना, वडील दशरथ पुत्रशोकाने व्याकुळ झाले.

राजा दशरथस्स्वर्गं जगाम विलपन् सुतम् । गते तु तस्मिन् भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः ॥१-१-

राजा दशरथ आपल्या मुलासाठी रडत असतानाच स्वर्गवासी झाला; त्याच्या निधनानंतर, वसिष्ठ आणि इतर श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या आग्रहाने भरत—

नियुज्यमानो राज्याय नैच्छत् राज्यं महाबलः । स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥१-१-

राज्य मिळवण्याचा आग्रह केला गेला तरी, बलाढ्य भरताला राज्याची इच्छा नव्हती; तो वीर रामाच्या पायांचा आश्रय घेण्यासाठी वनात गेला.

गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् । अयाचद्भ्रातरं रामम् आर्यभावपुरस्कृतः ॥१-१-

तो सत्य आणि शौर्याने युक्त असलेल्या महात्मा रामाकडे गेला आणि मोठ्या आदराने व नम्रतेने आपल्या भावाला विनंती केली.

त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत् । रामोऽपि परमोदारः सुमुखस्सुमहायशाः ॥१-१-

'राजा फक्त तुम्हीच आहात, धर्म जाणणारे तुम्हीच आहात' असं त्याने रामाला सांगितलं; आणि राम, अत्यंत उदार, प्रसन्नमुख आणि मोठ्या कीर्तीचा—

न चैच्छत् पितुरादेशात् राज्यं रामो महाबलः । पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः ॥१-१-

रामाने आपल्या वडिलांच्या आज्ञेप्रमाणे राज्य स्वीकारले नाही; त्याने वारंवार आपले पादुकाच राज्यासाठी दिल्या.

निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः । स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ॥१-१-

नंतर भरताचा मोठा भाऊ रामाने भरताला परत जाण्यास सांगितले; आपली इच्छा पूर्ण न झाल्यानेही भरताने रामाच्या पायांना स्पर्श केला.

नन्दिग्रामेऽकरोद् राज्यं रामागमनकाङ्क्षया । गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥१-१-

नंदिग्राममध्ये, रामाच्या परत येण्याची वाट पाहत, तेजस्वी, सत्यवचन आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला भरत राज्य करत होता.

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च । तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान् प्रविवेश ह ॥१-१-

पण रामाने नगरातील लोक येत असल्याचे पाहून, मन एकाग्र करून दंडकारण्यात प्रवेश केला.

प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः । विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह ॥१-१-

महाकांती असलेल्या रामाने त्या घनदाट जंगलात प्रवेश केला, विराध नावाच्या राक्षसाचा वध केला आणि शरभंग ऋषीला भेटला.

सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा । अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् ॥१-१-

त्याने सुतिक्ष्ण, अगस्त्य आणि अगस्त्याचा भाऊ यांना भेटले; आणि अगस्त्याच्या सांगण्यावरून इंद्राचे धनुष्य घेतले.

खड्गञ्च परम प्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ । वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह ॥१-१-

रामाला फार आनंदाने एक तलवार आणि न संपणारे बाणांचे दोन तुणीर मिळाले; तो त्या वनात वनवासीयांसोबत राहत होता.