सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना। तीक्ष्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवनम्
स्वतः ओळखणाऱ्या रामाशिवाय मी राहिले आहे, म्हणून माझं जीवन जणू काही तीक्ष्ण विष चाखल्यासारखं असह्य झालं आहे.
कीदृशं तु महापापं मया देहान्तरे कृतम्। तेनेदं प्राप्यते घोरं महादुःखं सुदारुणम्
माझ्या मागच्या जन्मात मी कोणतं मोठं पाप केलं असावं, की आज मला हे भयंकर, भीषण दुःख भोगावं लागतंय?
जीवितं त्यक्तुमिच्छामि शोकेन महता वृता। राक्षसीभिश्च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया
मोठ्या दुःखाने ग्रासलेली मी हे जीवन सोडावं असं वाटतं, पण राक्षसींनी पहारा दिल्यामुळे मला रामाकडे जाता येत नाही.
धिगस्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम्। न शक्यं यत् परित्यक्तुमात्मच्छन्देन जीवितम्
माणुसकीला आणि दुसऱ्याच्या अधीनतेला धिक्कार असो, कारण आपल्याच इच्छेने हे जीवन सोडता येत नाही.
thumb|षड्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥५-
श्रीमंत वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील सहावीसावा सर्ग ऐका.
प्रसक्ताश्रुमुखी त्वेवं ब्रुवती जनकात्मजा। अधोगतमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे
जनकनंदिनी अश्रूंनी भरलेल्या तोंडाने, डोकं खाली घालून, लहान मुलीसारखी रडू लागली.
उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती। उपावृत्ता किशोरीव विचेष्टन्ती महीतले
ती वेडीसारखी, मद्यधुंद किंवा मनाने भांधळलेली वाटत होती, आणि वळलेली वासरासारखी जमिनीवर अस्वस्थपणे फिरत होती.
राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा। रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात्
राघव निष्काळजी असताना, कामरूपी राक्षस रावणाने मला जबरदस्तीने पकडून, मी ओरडत असताना इथे आणलं.
राक्षसीवशमापन्ना भर्त्स्यमाना च दारुणम्। चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे
राक्षसींच्या ताब्यात पडलेली आणि त्यांच्या कठोर धमक्यांनी त्रस्त झालेली मी, फार दुःखी असून, असं जीवन जगणं मला सहन होत नाही.
नहि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः। वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम्
रामासारख्या महान रथीशिवाय, राक्षसींच्या मध्ये राहताना, मला जीवनात, संपत्तीत किंवा दागिन्यांत काहीच अर्थ उरलेला नाही.
अश्मसारमिदं नूनमथवाप्यजरामरम्। हृदयं मम येनेदं न दुःखेन विशीर्यते
माझं हृदय नक्कीच दगडाचं असावं, किंवा कदाचित कधीही न संपणारं आणि अमर असावं, म्हणूनच इतक्या दुःखात ते तुटत नाही.
धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता। मुहूर्तमपि जीवामि जीवितं पापजीविका
माझ्यासारख्या नालायक, अपवित्र स्त्रीला धिक्कार असो, कारण त्याच्यापासून दूर झाल्यावरही मी एक क्षण जरी जगते आहे, हे पापी जीवन आहे.
चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम्। रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम्
रावणासारख्या त्या रात्रभर फिरणाऱ्या राक्षसाला मी डाव्या पायानेही स्पर्श करणार नाही; मग अशा घृणास्पद व्यक्तीची इच्छा कशी बाळगू?
प्रत्याख्यानं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम्। यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति
जो क्रूर स्वभावाचा आहे आणि मला मागणी करतो, त्याला नकार काय असतो, स्वतःची ओळख किंवा स्वतःचं कुळ काय आहे, हे काहीच कळत नाही.
छिन्ना भिन्ना प्रभिन्ना वा दीप्ता वाग्नौ प्रदीपिता। रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम्
माझं शरीर तुकडे तुकडे झालं, फोडलं, जाळलं गेलं, तरी मी रावणाला कधीच स्वीकारणार नाही; मग या निरर्थक बोलण्याचा काय उपयोग?
ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः। सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्
राघव ज्ञानी, उपकार मानणारा, दयाळू आणि नेहमी नीतीने वागणारा म्हणून प्रसिद्ध आहे; तरीही माझ्या दारुण नशिबामुळे तो आता माझ्यावर दया दाखवत नाही, असं मला वाटतं.
राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश। एकेनैव निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते
जनस्थानात चौदा हजार राक्षसांना त्याने एकट्याने हरवलं, मग तो माझ्यासाठी का येत नाही?
निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा। समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे
रावणासारख्या दुर्बल राक्षसाने मला पकडलं, पण माझा पती युद्धात रावणाचा सहज पराभव करू शकतो.
विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः। रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते
दंडकारण्यातला राक्षसांचा प्रमुख विराध रामाने रणात मारला, मग तो माझ्यासाठी का येत नाही?
कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा। न तु राघवबाणानां गतिरोधो भविष्यति
खरं तर, समुद्राच्या मध्ये असलेली ही लंका जिंकणं कठीण आहे; पण राघवाचे बाण थांबवता येणार नाहीत.
किं नु तत् कारणं येन रामो दृढपराक्रमः। रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां यो नाभिपद्यते
राम इतका धैर्यवान असूनही, राक्षसाने पळवलेली आपली प्रिय पत्नी शोधायला तो का येत नाही, याचं कारण काय असावं?
इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः। जानन्नपि स तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति
लक्ष्मणाचा मोठा भाऊ मला इथे आहे हे कदाचित जाणत नाही; किंवा जाणूनही तो तेजस्वी हा अपमान सहन करत असावा.
हृतेति मां योऽधिगत्य राघवाय निवेदयेत्। गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः
मला पळवली गेली आहे हे समजून राघवाला सांगायला निघालेला गृध्रराज देखील रणात रावणाने मारला.
कृतं कर्म महत् तेन मां तथाभ्यवपद्यता। तिष्ठता रावणवधे वृद्धेनापि जटायुषा
त्या वृद्ध जटायूने माझ्यासाठी रावणाशी लढा देऊन, त्याला ठार मारण्याचा प्रयत्न करत मोठं कृत्य केलं.
यदि मामिह जानीयाद् वर्तमानां हि राघवः। अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसम्
जर राघवाला मी इथे आहे हे कळलं असतं, तर तो आजच रागाने आपले बाण चालवून साऱ्या राक्षसांचा नाश केला असता.
निर्दहेच्च पुरीं लङ्कां निर्दहेच्च महोदधिम्। रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्
तो लंकेला जाळून टाकला असता, समुद्रालाही भस्म केलं असतं, आणि त्या नीच रावणाचं नाव आणि कीर्तीही नष्ट केली असती.
ततो निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे। यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः
मग ज्या राक्षसींचे पती मारले गेले, त्यांच्या प्रत्येक घरात मी जशी आत्ताच्या वेळी रडते, तशाच त्या सगळ्याजणीही नक्कीच रडतील.
अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद् रामः सलक्ष्मणः। नहि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति
राम आणि लक्ष्मण राक्षसांची लंका शोधून नष्ट करतील; कारण त्या दोघांनी पाहिलेला शत्रू एक क्षणही जगू शकत नाही.
चिताधूमाकुलपथा गृध्रमण्डलमण्डिता। अचिरेणैव कालेन श्मशानसदृशी भवेत्
लवकरच, या ठिकाणी चितेचा धूर भरलेले रस्ते आणि गृध्रांनी व्यापलेली जागा दिसेल, आणि हे स्मशानासारखं होईल.
अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येनं मनोरथम्। दुष्प्रस्थानोऽयमाभाति सर्वेषां वो विपर्ययः
अगदी लवकरच माझी ही इच्छा पूर्ण होईल; तुमच्यासाठी मात्र हा प्रवास कठीण वाटतो आणि सर्वांच्याच नशिबात उलथापालथ येणार आहे.