सा स्नापयन्ती विपुलौ स्तनौ नेत्रजलस्रवैः। चिन्तयन्ती न शोकस्य तदान्तमधिगच्छति
ती डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंनी आपले उरोज भिजवत होती; सतत विचार करत असताना तिला आपल्या दुःखाचा शेवट काहीच सापडत नव्हता.
सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा। राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत्
ती थरथरत खाली पडली, जणू वादळात पडलेली केळीची झाडासारखी; राक्षसींच्या भीतीने तिच्या चेहऱ्यावरचा रंगच उडून गेला.
तस्याः सा दीर्घबहुला वेपन्त्याः सीतया तदा। ददृशे कम्पिता वेणी व्यालीव परिसर्पती
त्या वेळी, सीता थरथरत असताना तिची लांब, दाट वेणी सापासारखी वळवळत होती.
सा निःश्वसन्ती शोकार्ता कोपोपहतचेतना। आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप च
ती मैथिली, दुःखाने व्याकुळ होऊन, रागाने मन अस्वस्थ झालेली, खोल श्वास घेत अश्रू ढाळू लागली आणि हंबरडा फोडू लागली.
हा रामेति च दुःखार्ता हा पुनर्लक्ष्मणेति च। हा श्वश्रूर्मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भामिनी
दुःखाने व्याकुळ होऊन तिने हंबरडा फोडला, 'हाय राम!' पुन्हा म्हणाली, 'हाय लक्ष्मण!' आणि 'हाय माझी सासू कौसल्या! हाय सुमित्रा देवी!'
लोकप्रवादः सत्योऽयं पण्डितैः समुदाहृतः। अकाले दुर्लभो मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा
पंडितांनी सांगितलेलं हे लोकवचन खरंच आहे — स्त्री असो वा पुरुष, वेळ येण्यापूर्वी मृत्यू मिळणं फार कठीण आहे.
यत्राहमाभिः क्रूराभी राक्षसीभिरिहार्दिता। जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दुःखिता
इथे मी या क्रूर राक्षसींच्या छळाने, रामापासून दूर, दुःखातही क्षणभर जिवंत आहे.
एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्यनाथवत्। समुद्रमध्ये नौः पूर्णा वायुवेगैरिवाहता
माझं पुण्य कमी आहे, मी दीन आहे, आणि आता अनाथासारखी नष्ट होणार आहे; जणू समुद्राच्या मध्यभागी वाऱ्याच्या झटक्याने भरलेली नौका भरकटावी तशी.
भर्तारं तमपश्यन्ती राक्षसीवशमागता। सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा
पतीचं दर्शन न होता आणि या राक्षसींच्या अधीन पडून, मी खरंच दुःखाने बुडतेय, जसं पाण्याने धुतलेलं काठ.
तं पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम्। धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम्
ज्यांना कमळाच्या पाकळीसारखी डोळे असलेला, सिंहासारखा चालणारा, उपकार मानणारा आणि गोड बोलणारा माझा स्वामी राम दिसतो, ते खरोखरच भाग्यवान आहेत.
सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना। तीक्ष्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवनम्
स्वतः ओळखणाऱ्या रामाशिवाय मी राहिले आहे, म्हणून माझं जीवन जणू काही तीक्ष्ण विष चाखल्यासारखं असह्य झालं आहे.
कीदृशं तु महापापं मया देहान्तरे कृतम्। तेनेदं प्राप्यते घोरं महादुःखं सुदारुणम्
माझ्या मागच्या जन्मात मी कोणतं मोठं पाप केलं असावं, की आज मला हे भयंकर, भीषण दुःख भोगावं लागतंय?
जीवितं त्यक्तुमिच्छामि शोकेन महता वृता। राक्षसीभिश्च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया
मोठ्या दुःखाने ग्रासलेली मी हे जीवन सोडावं असं वाटतं, पण राक्षसींनी पहारा दिल्यामुळे मला रामाकडे जाता येत नाही.
धिगस्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम्। न शक्यं यत् परित्यक्तुमात्मच्छन्देन जीवितम्
माणुसकीला आणि दुसऱ्याच्या अधीनतेला धिक्कार असो, कारण आपल्याच इच्छेने हे जीवन सोडता येत नाही.
thumb|षड्विंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे षड्विंशः सर्गः ॥५-
श्रीमंत वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील सहावीसावा सर्ग ऐका.
प्रसक्ताश्रुमुखी त्वेवं ब्रुवती जनकात्मजा। अधोगतमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे
जनकनंदिनी अश्रूंनी भरलेल्या तोंडाने, डोकं खाली घालून, लहान मुलीसारखी रडू लागली.
उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती। उपावृत्ता किशोरीव विचेष्टन्ती महीतले
ती वेडीसारखी, मद्यधुंद किंवा मनाने भांधळलेली वाटत होती, आणि वळलेली वासरासारखी जमिनीवर अस्वस्थपणे फिरत होती.
राघवस्य प्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा। रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात्
राघव निष्काळजी असताना, कामरूपी राक्षस रावणाने मला जबरदस्तीने पकडून, मी ओरडत असताना इथे आणलं.
राक्षसीवशमापन्ना भर्त्स्यमाना च दारुणम्। चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे
राक्षसींच्या ताब्यात पडलेली आणि त्यांच्या कठोर धमक्यांनी त्रस्त झालेली मी, फार दुःखी असून, असं जीवन जगणं मला सहन होत नाही.
नहि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः। वसन्त्या राक्षसीमध्ये विना रामं महारथम्
रामासारख्या महान रथीशिवाय, राक्षसींच्या मध्ये राहताना, मला जीवनात, संपत्तीत किंवा दागिन्यांत काहीच अर्थ उरलेला नाही.
अश्मसारमिदं नूनमथवाप्यजरामरम्। हृदयं मम येनेदं न दुःखेन विशीर्यते
माझं हृदय नक्कीच दगडाचं असावं, किंवा कदाचित कधीही न संपणारं आणि अमर असावं, म्हणूनच इतक्या दुःखात ते तुटत नाही.
धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता। मुहूर्तमपि जीवामि जीवितं पापजीविका
माझ्यासारख्या नालायक, अपवित्र स्त्रीला धिक्कार असो, कारण त्याच्यापासून दूर झाल्यावरही मी एक क्षण जरी जगते आहे, हे पापी जीवन आहे.
चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम्। रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम्
रावणासारख्या त्या रात्रभर फिरणाऱ्या राक्षसाला मी डाव्या पायानेही स्पर्श करणार नाही; मग अशा घृणास्पद व्यक्तीची इच्छा कशी बाळगू?
प्रत्याख्यानं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम्। यो नृशंसस्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति
जो क्रूर स्वभावाचा आहे आणि मला मागणी करतो, त्याला नकार काय असतो, स्वतःची ओळख किंवा स्वतःचं कुळ काय आहे, हे काहीच कळत नाही.
छिन्ना भिन्ना प्रभिन्ना वा दीप्ता वाग्नौ प्रदीपिता। रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम्
माझं शरीर तुकडे तुकडे झालं, फोडलं, जाळलं गेलं, तरी मी रावणाला कधीच स्वीकारणार नाही; मग या निरर्थक बोलण्याचा काय उपयोग?
ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः। सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्
राघव ज्ञानी, उपकार मानणारा, दयाळू आणि नेहमी नीतीने वागणारा म्हणून प्रसिद्ध आहे; तरीही माझ्या दारुण नशिबामुळे तो आता माझ्यावर दया दाखवत नाही, असं मला वाटतं.
राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश। एकेनैव निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते
जनस्थानात चौदा हजार राक्षसांना त्याने एकट्याने हरवलं, मग तो माझ्यासाठी का येत नाही?
निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा। समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे
रावणासारख्या दुर्बल राक्षसाने मला पकडलं, पण माझा पती युद्धात रावणाचा सहज पराभव करू शकतो.
विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः। रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते
दंडकारण्यातला राक्षसांचा प्रमुख विराध रामाने रणात मारला, मग तो माझ्यासाठी का येत नाही?
कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा। न तु राघवबाणानां गतिरोधो भविष्यति
खरं तर, समुद्राच्या मध्ये असलेली ही लंका जिंकणं कठीण आहे; पण राघवाचे बाण थांबवता येणार नाहीत.