दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् । श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन ॥१-४०-
'तू दुष्ट बुद्धीचा आहेस! आम्ही सगराचे पुत्र आहोत, हे जाणून ठेव!' असं त्यांचं बोलणं कपिलानं ऐकलं, हे रघुनंदना—
रोषेण महताविष्टो हुंकारमकरोत् तदा । ततस्तेनाप्रमेयेण कपिलेन महात्मना । भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥१-४०-
तेव्हा कपिल महात्म्याने प्रचंड रागाने मोठा हुंकार केला आणि त्याच्या अमाप तेजाने, काकुत्स्था, सगळे सगरपुत्र राख झाले.
thumb|एकचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील एक्केचाळीसावा सर्ग ऐका.
पुत्रांश्चिरगताञ्ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन । नप्तारमब्रवीद् राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥१-४१-
आपले पुत्र खूप दिवस झाले परत आले नाहीत हे समजल्यावर, सगर राजाने आपल्या तेजस्वी नातवास बोलावलं.
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा । पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः ॥१-४१-
'तू शूर आहेस, विद्या शिकलेला आहेस आणि पूर्वजांसारखा तेजस्वी आहेस. ज्या मार्गाने घोडा नेला गेला, तो शोध आणि आपल्या वडिलांचा मार्ग जाणून घे.'
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च । तेषां तु प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥१-४१-
'पृथ्वीच्या आत मोठी आणि बलाढ्य जीव आहेत. त्यांचा सामना करण्यासाठी तलवार आणि धनुष्य घे.'
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि । सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥१-४१-
'ज्यांना नमस्कार करायला पाहिजे त्यांना नमस्कार कर, आणि जे अडथळा आणतील त्यांचा पराभव कर. माझा यज्ञ पूर्ण करून यशस्वीपणे परत ये.'
एवमुक्तोंऽशुमान् सम्यक् सगरेण महात्मना । धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥१-४१-
महात्मा सगराने असे सांगितल्यावर, तेजस्वी अंशुमानाने धनुष्य आणि तलवार घेतली आणि हलक्या पावलांनी निघून गेला.
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः । प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः ॥१-४१-
राजाने सांगितल्याप्रमाणे, तो उत्तम पुरुष आपल्या पूर्वजांनी खोदलेल्या भूमिगत मार्गात शिरला.
देवदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः । पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥१-४१-
देव, दानव, यक्ष, पिशाच, पक्षी आणि सर्प यांनी पूजित असलेला, तो तेजस्वी वीर दिशांचा हत्ती पाहतो.
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम् । पितॄन् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥१-४१-
त्याने त्या हत्तीची प्रदक्षिणा केली, त्याची कुशलता विचारली आणि मग आपल्या पूर्वजांना व अश्वचोराला देखील विचारले.
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाच महामतिः । आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि ॥१-४१-
हे ऐकून, बुद्धिमान दिशांचा हत्ती म्हणाला, 'असमान्जाचा पुत्रा, तुझे कार्य पूर्ण झाले आहे; तू घोड्यासह लवकरच परत येशील.'
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् । यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥१-४१-
त्याच्या या वचनानंतर, त्याने सर्व दिशांच्या हत्तीना योग्य क्रमाने आणि योग्य रीतीने विचारायला सुरुवात केली.
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः । पूजितः सहयश्चैवागन्तासीत्यभिचोदितः ॥१-४१-
सर्व दिशांचे रक्षक, वाक्प्रवीण आणि ज्ञानी, त्याला सन्मान देऊन म्हणाले, 'तू घोड्यासह परत येशील.'
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः । भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥१-४१-
त्यांची वचने ऐकून, तो वेगाने त्या ठिकाणी गेला जिथे त्याचे पूर्वज सगर भस्मराशी झाले होते.
स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा । चुक्रोश परमार्तस्तु वधात् तेषां सुदुःखितः ॥१-४१-
तेव्हा असमान्जाचा पुत्र दुःखाने भरून मोठ्याने रडला, आपल्या पूर्वजांच्या मृत्यूमुळे फारच व्याकुळ झाला.
यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः । ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥१-४१-
दुःख आणि शोकाने भरलेला तो पुरुषसिंह, तिथे जवळच फिरणारा यज्ञाचा घोडा पाहतो.
स तेषां राजपुत्राणां कर्तुकामो जलक्रियाम् । स जलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥१-४१-
राजपुत्रांसाठी जलक्रीया करायची इच्छा असलेल्या त्या तेजस्वी वीराने पाणी शोधले, पण त्याला कुठेही जलाशय सापडला नाही.
विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत् खगाधिपम् । पितॄणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम् ॥१-४१-
त्याने सर्वत्र बारकाईने पाहिले आणि मग वाऱ्यासारखा वेगवान, आपल्या पूर्वजांचा मामा असलेला पक्षीराज सुपर्ण पाहिला.
स चैनमब्रवीद् वाक्यं वैनतेयो महाबलः । मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसम्मतः ॥१-४१-
म्हणून महाबली विनतेय त्याला म्हणाला, 'पुरुषसिंहा, दुःख करू नकोस; हा मृत्यू सर्वांनी मान्य केलेला आहे.'
कपिलेनाप्रमेयेण दग्धा हीमे महाबलाः । सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम् ॥१-४१-
'या महाबली लोकांना अपरिमित कपिलाने जाळले आहे; बुद्धिमाना, त्यांना सामान्य पाणी देऊ नकोस.'
गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ । तस्यां कुरु महाबाहो पितॄणां तु जल क्रियाम् ॥१-४१-
'गंगा ही हिमवंताची ज्येष्ठ कन्या आहे, पुरुषश्रेष्ठा; महाबाहो, तिच्यातच आपल्या पूर्वजांसाठी जलक्रीया कर.'
भस्मराशीकृतानेतान् प्लावयेल्लोकपावनी । तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया । षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥१-४१-
'ही गंगा, जगाला पावन करणारी, या भस्मराशी झालेल्यांना पावन करील; गंगेने ओलावलेले हे भस्म झाल्यावर, साठ हजार पुत्र स्वर्गलोकात जातील.'
निर्गच्छाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ। यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि॥१-४१-
'भाग्यवान पुरुषा, पुढे जा, घोडा घेऊन ये आणि पितामहांचा यज्ञ पूर्ण कर.'
सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् । त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महातपाः ॥१-४१-
सुपर्णाचे शब्द ऐकून, तेजस्वी आणि अत्यंत बलवान अंशुमानाने घाईने घोडा घेतला आणि तो महान तपस्वी पुन्हा परत आला.
ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन । न्यवेदयद् यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ॥१-४१-
नंतर, रघुकुळातील आनंद वाढवणाऱ्या, त्या दिक्षित राजाकडे जाऊन, त्याने जे काही घडले ते सर्व आणि सुपर्णाने सांगितलेले शब्दही सांगितले.
तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः । यज्ञं निर्वर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ॥१-४१-
अंशुमानाच्या तोंडून ती भीषण वाणी ऐकून, राजाने यज्ञ सर्व विधीनुसार आणि योग्य पद्धतीने पूर्ण केला.
स्वपुरं त्वगमच्छ्रीमानिष्टयज्ञो महीपतिः । गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ॥१-४१-
इच्छित यज्ञ पूर्ण करून तो तेजस्वी राजा आपल्या नगरात परतला; पण गंगेच्या अवतरण्याबद्दल त्याला काहीच निश्चितता मिळाली नाही.
अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् । त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥१-४१-
निश्चितता न मिळवता, तो महान राजा मोठ्या काळानंतर, तीस हजार वर्षे राज्य करून, शेवटी स्वर्गात गेला.
thumb|द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥१-
आता दोनचाळीसावा सर्ग ऐका.