क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्। सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले
ही पृथ्वीइतकी सहनशील, निळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, पूर्वी राघव आणि लक्ष्मण यांच्या संरक्षणाखाली होती, आता मात्र विकृत नजरेच्या राक्षसी स्त्रियांकडून झाडाखाली राखली जाते.
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना। सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना
हिमाने झाकलेल्या कमळासारखी तिची शोभा हरवली आहे, संकटांच्या मालिकेने ती पिचली आहे; जोडीदाराविना चक्रवाक पक्षीसारखी, जनकनंदिनी आता दयनीय अवस्थेला पोहोचली आहे.
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः। हिमव्यपायेन च शीतरश्मि- रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः
या अशोक वृक्षांच्या फुलांनी झुकलेल्या फांद्या सीतेच्या दुःखात अजून भर घालतात; जशी हिवाळा संपल्यावर शीतल किरणांचा सूर्य वर येतो, तशीच हजारो किरणांचा तेजस्वी सूर्यही आकाशात उगवतो.
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः। संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी
अशा प्रकारे विचार करत, हा नक्कीच सीता आहे याची खात्री झाल्यावर, वानरांचा बलवान आणि वेगवान प्रमुख त्या झाडावर विसावला.
thumb|सप्तदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥५-
आता सुंदरकांडातील सतरावा सर्ग ऐका.
ततः कुमुदखण्डाभो निर्मलं निर्मलोदयः। प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम्
नंतर, कुमुद फुलांच्या घड्यासारखा स्वच्छ आणि उजळ चंद्र आकाशात उगवला, जणू निळ्या पाण्यातील हंसच.
साचिव्यमिव कुर्वन् स प्रभया निर्मलप्रभः। चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम्
तो चंद्र आपल्या शीतल आणि निर्मळ प्रकाशाने जणू सोबत देत, पवनपुत्र हनुमंताच्या सेवेतच होता.
स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि
मग त्याने सीतेला पाहिले, तिचे मुख पूर्ण चंद्रासारखे, दुःखाच्या ओझ्याने पाण्यातील ओझ्याने भरलेल्या होडीसारखी खाली वाकलेली.
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः। स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः
वैदेहीला पाहण्याची इच्छा असलेल्या मारुतीनंदन हनुमंताने, जवळच भीषण दिसणाऱ्या राक्षसी स्त्रिया पाहिल्या.
एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा। अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्
त्याने एक डोळ्याची, एक कानाची, कान झाकलेली, कान नसलेली, शंखासारख्या कानाची आणि कपाळापर्यंत नाक असलेली अशा विविध राक्षसी स्त्रिया पाहिल्या.
अतिकायोत्तमांगीं च तनुदीर्घशिरोधराम्। ध्वस्तकेशीं तथाकेशीं केशकम्बलधारिणीम्
त्यातल्या काहींचे शरीर प्रचंड मोठे, काहींची मान लांब आणि बारीक, काहींचे केस विस्कटलेले, काहींचे केस भरपूर, आणि काही केसांचा जाड कवच घातलेली होत्या.
लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम्। लम्बोष्ठीं चिबुकोष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम्
काहींचे कान आणि कपाळ लोंबते, काहींचे पोट आणि स्तन झुलते, काहींचे ओठ आणि हनू मोठे, काहींचे तोंड मोठे उघडे, तर काहींची गुडघी लोंबती.
ह्रस्वां दीर्घां च कुब्जां च विकटां वामनां तथा। करालां भुग्नवक्त्रां च पिंगाक्षीं विकृताननाम्
काही बुटक्या, काही उंच, काही कुबड्या, काही विकृत, काही बुटक्या, काही भयंकर, काही वाकड्या चेहऱ्याच्या, काही पिंगट डोळ्याच्या आणि काही विकृत चेहऱ्याच्या होत्या.
विकृताः पिंगलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः। कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः
त्या सगळ्या विकृत, पिंगट, काळ्या, रागीट, भांडणखोर, काळ्या लोखंडाच्या शूल आणि गदा घेऊन उभ्या होत्या.
वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवामुखाः। गजोष्ट्रहयपादाश्च निखातशिरसोऽपराः
काहींचे तोंड डुक्कर, हरिण, वाघ, म्हैस, शेळी यांसारखे, काहींचे पाय हत्ती, उंट, घोडा यांसारखे, तर काहींची डोकी जमिनीत घुसलेली होती.
एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः। गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः
काहींचे एकच हात, एकच पाय, काहींचे गाढवाचे, घोड्याचे, गायीचे, हत्तीचे आणि माकडाचे कान होते.
अतिनासाश्च काश्चिच्च तिर्यङ्नासा अनासिकाः। गजसंनिभनासाश्च ललाटोच्छ्वासनासिकाः
काहींच्या नाकाचा आकार खूप मोठा, काहींचे वाकडे, काहींना नाकच नाही, काहींचे नाक हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे, तर काहींचे श्वास कपाळातून निघत होते.
हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः। अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः
काहींचे पाय हत्तीचे, काहींचे फार मोठे, काहींचे गायीचे, काहींचे पाय गादीसारखे, काहींची डोकी-माने फार मोठ्या, आणि काहींचे स्तन-पोटही प्रचंड होते.
अतिमात्रास्यनेत्राश्च दीर्घजिह्वाननास्तथा। अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीः सूकरीमुखीः
काहींची तोंडं आणि डोळे खूप मोठे, काहींच्या जिव्हा आणि तोंड लांब, काहींची तोंडं शेळी, हत्ती, गाय आणि डुक्कर यांसारखी होती.
हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः। शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः
काही राक्षसींची तोंडं घोडा, उंट आणि गाढव यांसारखी, त्या भयंकर दिसणाऱ्या होत्या; काहींच्या हातात शूल आणि गदा, आणि त्या सगळ्याच रागीट व भांडखोर होत्या.
कराला धूम्रकेशिन्यो राक्षसीर्विकृताननाः। पिबन्ति सततं पानं सुरामांससदाप्रियाः
भयंकर, धुरकट केसांच्या, विकृत चेहऱ्याच्या राक्षसी सतत मद्यपान करणाऱ्या, नेहमीच मांस खाण्याची आवड असणाऱ्या होत्या.
स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम्। तस्याधस्ताच्च तां देवीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्
पसरलेल्या फांद्यांच्या झाडाभोवती बसलेल्या त्या, आणि त्या झाडाखाली निष्कलंक राजकन्या ती देवी बसली होती.
लक्षयामास लक्ष्मीवान् हनूमाञ्जनकात्मजाम्। निष्प्रभां शोकसंतप्तां मलसंकुलमूर्धजाम्
तेजस्वी हनुमानाने जनकनंदिनीला पाहिले—ती शोकाने काळवंडलेली, मलिन केसांची आणि तेज हरवलेली दिसत होती.
क्षीणपुण्यां च्युतां भूमौ तारां निपतितामिव। चारित्रव्यपदेशाढ्यां भर्तृदर्शनदुर्गताम्
पुण्य कमी झाल्यामुळे जणू आकाशातून पडलेला तारा पृथ्वीवर पडावा तशी, उत्तम चारित्र्याची पण पतीच्या विरहाने दुःखी झालेली होती.
भूषणैरुत्तमैर्हीनां भर्तृवात्सल्यभूषिताम्। राक्षसाधिपसंरुद्धां बन्धुभिश्च विनाकृताम्
सर्वात सुंदर दागिन्यांपासून वंचित, पण पतीच्या प्रेमानेच खऱ्या अर्थाने शोभलेली; राक्षसाधिपतीने वेढलेली आणि नातेवाईकांपासून दूर ठेवलेली होती.
वियूथां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूमिव। चन्द्ररेखां पयोदान्ते शारदाभ्रैरिवावृताम्
सेनांनी वेढलेली, सिंहाने घेरलेल्या हत्तीणीसारखी; जणू मेघांच्या कडेला असलेला चंद्रकोर शरद ऋतूतील ढगांनी झाकलेला तशी दिसत होती.
क्लिष्टरूपामसंस्पर्शादयुक्तामिव वल्लकीम्। स तां भर्तृहिते युक्तामयुक्तां रक्षसां वशे
दुःखी रूपाची, कुणाच्याही स्पर्शाशिवाय, जणू सूर जुळलेली नसलेली वीणा; पतीच्या हितासाठी समर्पित, पण राक्षसींच्या अधीन असलेली.
अशोकवनिकामध्ये शोकसागरमाप्लुताम्। ताभिः परिवृतां तत्र सग्रहामिव रोहिणीम्
अशोकवनाच्या मध्यभागी, दुःखाच्या सागरात बुडालेली; त्या राक्षसींनी वेढलेली, जणू तारकांसह रोहिणी नक्षत्र.
ददर्श हनुमांस्तत्र लतामकुसुमामिव। सा मलेन च दिग्धांगी वपुषा चाप्यलंकृता। मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति च न भाति च
हनुमानाने तिथे तिला पाहिले, जणू फुलरहित वेल; अंगावर मळ लागलेला, पण सौंदर्याने उजळलेला देह; जणू चिखलाने माखलेली कमळाची काडी, चमकतही आणि न चमकतही.
मलिनेन तु वस्त्रेण परिक्लिष्टेन भामिनीम्। संवृतां मृगशावाक्षीं ददर्श हनुमान् कपिः
मळकट, फाटलेल्या वस्त्रात, तेजस्विनी ती; हनुमान त्या मृगशावकासारख्या डोळ्यांची तिला पाहत होता.