विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः। वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः
भीषण पराक्रमी राक्षस विराध हाही रामाने जंगलात युद्धात मारला, जसा महेंद्राने शंबराला.
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः
जनेस्थानात चौदा हजार भयंकर कर्म करणारे राक्षस रामाच्या अग्निशिखेसारख्या बाणांनी मारले गेले.
खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः। दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना
खर युद्धात मारला गेला, त्रिशिरा पाडला गेला आणि महातेजस्वी दूषणही रामाने, स्वतःच्या आत्म्याला ओळखणाऱ्या, मारला.
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्। अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः
वानरांचं जे राज्य वालीने राखलेलं आणि मिळवायला कठीण होतं, ते या स्त्रीच्या निमित्ताने प्रसिद्ध सुग्रीवाने मिळवलं.
सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः। अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता
सागर, जो सर्व नद्या आणि प्रवाहांचा स्वामी आहे, मी पार केला; या विशाल नेत्रांच्या स्त्रीसाठीच ही नगरी मी पाहिली.
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्। अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः
रामाने जर या स्त्रीसाठी समुद्रापर्यंतची ही पृथ्वी उलथवून टाकली, किंवा अख्खं जगही तिच्या हितासाठी केलं, तरी ते योग्यच आहे—माझ्या मनात असंच वाटतं.
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा। त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम्
तीनही लोकांचं राज्य असो किंवा जनकनंदिनी सीता असो—संपूर्ण त्रैलोक्याचं राज्यही सीतेच्या एका अंशासही सम होत नाही.
इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः। सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता
हीच ती धर्मशील आणि महान जनकाची कन्या, मिथिलाराजाची सिता, जी पतीच्या व्रताला दृढ आहे.
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः। स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी
हीच ती दशरथ राजाची ज्येष्ठ सून, रणांगणात कधीही मागे न फिरणाऱ्या, पराक्रमी आणि सज्जन नायकाची पत्नी आहे.
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः। इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता
धर्म जाणणाऱ्या, उपकार ओळखणाऱ्या आणि स्वतःचं अंतरंग समजणाऱ्या रामाची ही प्रिय पत्नी, सध्या राक्षसीच्या वश झाली आहे.
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता। अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्
सर्व सुखसोयी सोडून, पतीच्या प्रेमाच्या जोरावर, तिने कष्टांची पर्वा न करता एकाकी वनात प्रवेश केला.
संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा। या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा
फळमूळावर समाधान मानणारी, पतीची सेवा करण्यातच रमणारी, ही स्त्री वनातही राजमहलासारखीच परम आनंद अनुभवते.
सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी। सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी
ही सुवर्णवर्णाची, नेहमी हसत बोलणारी, कोमल वाणी असलेली स्त्री, जरी तिला दुर्दैवाचा भाग नाही, तरीही या यातना सहन करते.
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः। रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः
राघवाला या सद्गुणी स्त्रीचं दर्शन घ्यायचं आहे, जिला रावणाने त्रास दिला आहे, जसं तहानलेल्याला वाटेवरील पाणवठा पाहावासा वाटतो.
अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति। राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्
या स्त्रीला पुन्हा मिळाल्यावर राघवाला नक्कीच आनंद मिळेल, जसा एखाद्या राजाला हरवलेलं राज्य परत मिळाल्यावर होतो.
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च। धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी
तिने कामसुखं सोडली आहेत आणि आप्तजनांपासून दूर आहे; तरीही ती केवळ त्याच्या भेटीच्या आशेने आपला देह टिकवून आहे.
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान्। एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति
ही राक्षसी स्त्रियांकडे किंवा या फुलाफळांच्या झाडांकडे पाहत नाही; तिचं मन नक्कीच फक्त रामात एकवटलं आहे.
भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि। एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते
स्त्रीसाठी पती हे सर्वात मोठं अलंकार आहे, दागिन्यांपेक्षाही सुंदर; त्याच्यापासून दूर असताना, जरी ती शोभेला योग्य असली, तरीही तिला शोभा येत नाही.
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति
राम खरोखर कठीण कार्य करतो आहे, कारण या स्त्रीपासून दूर असूनही तो आपला देह टिकवतो आणि दुःखाने कोसळत नाही.
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्। सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः
ही काळ्या केसांची, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुखास पात्र असूनही दुःखाने ग्रासलेली आहे—हे पाहून माझं मनही व्यथित झालं.
क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभेक्षणा या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्। सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले
ही पृथ्वीइतकी सहनशील, निळ्या कमळासारख्या डोळ्यांची, पूर्वी राघव आणि लक्ष्मण यांच्या संरक्षणाखाली होती, आता मात्र विकृत नजरेच्या राक्षसी स्त्रियांकडून झाडाखाली राखली जाते.
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना। सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना
हिमाने झाकलेल्या कमळासारखी तिची शोभा हरवली आहे, संकटांच्या मालिकेने ती पिचली आहे; जोडीदाराविना चक्रवाक पक्षीसारखी, जनकनंदिनी आता दयनीय अवस्थेला पोहोचली आहे.
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः। हिमव्यपायेन च शीतरश्मि- रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः
या अशोक वृक्षांच्या फुलांनी झुकलेल्या फांद्या सीतेच्या दुःखात अजून भर घालतात; जशी हिवाळा संपल्यावर शीतल किरणांचा सूर्य वर येतो, तशीच हजारो किरणांचा तेजस्वी सूर्यही आकाशात उगवतो.
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव तु जातबुद्धिः। संश्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी
अशा प्रकारे विचार करत, हा नक्कीच सीता आहे याची खात्री झाल्यावर, वानरांचा बलवान आणि वेगवान प्रमुख त्या झाडावर विसावला.
thumb|सप्तदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥५-
आता सुंदरकांडातील सतरावा सर्ग ऐका.
ततः कुमुदखण्डाभो निर्मलं निर्मलोदयः। प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम्
नंतर, कुमुद फुलांच्या घड्यासारखा स्वच्छ आणि उजळ चंद्र आकाशात उगवला, जणू निळ्या पाण्यातील हंसच.
साचिव्यमिव कुर्वन् स प्रभया निर्मलप्रभः। चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम्
तो चंद्र आपल्या शीतल आणि निर्मळ प्रकाशाने जणू सोबत देत, पवनपुत्र हनुमंताच्या सेवेतच होता.
स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि
मग त्याने सीतेला पाहिले, तिचे मुख पूर्ण चंद्रासारखे, दुःखाच्या ओझ्याने पाण्यातील ओझ्याने भरलेल्या होडीसारखी खाली वाकलेली.
दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः। स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः
वैदेहीला पाहण्याची इच्छा असलेल्या मारुतीनंदन हनुमंताने, जवळच भीषण दिसणाऱ्या राक्षसी स्त्रिया पाहिल्या.
एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा। अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम्
त्याने एक डोळ्याची, एक कानाची, कान झाकलेली, कान नसलेली, शंखासारख्या कानाची आणि कपाळापर्यंत नाक असलेली अशा विविध राक्षसी स्त्रिया पाहिल्या.