दुष्करं कृतवान् रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति
रामाने कठीण काम केलं आहे — तिच्याशिवाय असूनही तो आपल्या देहाचं पालन करतो आणि शोकाने कोसळत नाही.
एवं सीतां तथा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः। जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम्
सीतेला अशा अवस्थेत पाहून वायुपुत्र हनुमान आनंदित झाला, त्याने मनाने रामाकडे वळून त्या प्रभूचं कौतुक केलं.
thumb|षोडशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या सुंदरकांडातील सोळावा सर्ग ऐका.
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः। गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्
ती प्रशंसनीय सीता याचं कौतुक करून वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमानाने पुन्हा गुणांनी रमणीय असलेल्या रामाचा विचार करायला सुरुवात केली.
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः। सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह
थोडा वेळ ध्यान करून, डोळ्यांत अश्रू भरून, तेजस्वी हनुमानाने सीतेचा विचार करत दुःख व्यक्त केलं.
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया। यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः
ती मान्यवर आहे, गुरुजनांची सेवा करणारी आणि लक्ष्मणाला प्रिय आहे, जो स्वतः गुरुजनांचा आदर करणारा आहे; जर दुःखाने व्याकुळ सीता हरवली असेल, तर खरंच काळ टाळता येत नाही.
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः। नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे
रामाचा निश्चय आणि लक्ष्मणाच्या बुध्दीचं तिला ज्ञान आहे, म्हणून ही देवी जास्त अस्वस्थ होत नाही, जशी पावसाळ्याच्या सुरुवातीला गंगा होत नाही.
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्। राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा
स्वभाव, वय, वर्तन, कुळ आणि गुण यांत समान असलेल्या वैदेहीला राघव योग्य आहे, आणि ही काळ्या डोळ्यांची स्त्रीही त्याला तितकीच योग्य आहे.
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्। जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्
ती नवे सोन्यासारखी तेजस्वी आणि जगाला प्रिय असलेल्या लक्ष्मीप्रमाणे सुंदर दिसत होती; तिला पाहून त्याने मनाने रामाचा विचार केला आणि असे शब्द उच्चारले:
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः। रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः
या विशाल डोळ्यांच्या स्त्रीसाठी बलाढ्य वाली, जो रावणासारखा सामर्थ्यवान होता, मारला गेला आणि कबंधही पाडला गेला.
विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः। वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः
भीषण पराक्रमी राक्षस विराध हाही रामाने जंगलात युद्धात मारला, जसा महेंद्राने शंबराला.
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः
जनेस्थानात चौदा हजार भयंकर कर्म करणारे राक्षस रामाच्या अग्निशिखेसारख्या बाणांनी मारले गेले.
खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः। दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना
खर युद्धात मारला गेला, त्रिशिरा पाडला गेला आणि महातेजस्वी दूषणही रामाने, स्वतःच्या आत्म्याला ओळखणाऱ्या, मारला.
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्। अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकविश्रुतः
वानरांचं जे राज्य वालीने राखलेलं आणि मिळवायला कठीण होतं, ते या स्त्रीच्या निमित्ताने प्रसिद्ध सुग्रीवाने मिळवलं.
सागरश्च मयाऽऽक्रान्तः श्रीमान् नदनदीपतिः। अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता
सागर, जो सर्व नद्या आणि प्रवाहांचा स्वामी आहे, मी पार केला; या विशाल नेत्रांच्या स्त्रीसाठीच ही नगरी मी पाहिली.
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्। अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः
रामाने जर या स्त्रीसाठी समुद्रापर्यंतची ही पृथ्वी उलथवून टाकली, किंवा अख्खं जगही तिच्या हितासाठी केलं, तरी ते योग्यच आहे—माझ्या मनात असंच वाटतं.
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा। त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम्
तीनही लोकांचं राज्य असो किंवा जनकनंदिनी सीता असो—संपूर्ण त्रैलोक्याचं राज्यही सीतेच्या एका अंशासही सम होत नाही.
इयं सा धर्मशीलस्य जनकस्य महात्मनः। सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता
हीच ती धर्मशील आणि महान जनकाची कन्या, मिथिलाराजाची सिता, जी पतीच्या व्रताला दृढ आहे.
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः। स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी
हीच ती दशरथ राजाची ज्येष्ठ सून, रणांगणात कधीही मागे न फिरणाऱ्या, पराक्रमी आणि सज्जन नायकाची पत्नी आहे.
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः। इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता
धर्म जाणणाऱ्या, उपकार ओळखणाऱ्या आणि स्वतःचं अंतरंग समजणाऱ्या रामाची ही प्रिय पत्नी, सध्या राक्षसीच्या वश झाली आहे.
सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात् कृता। अचिन्तयित्वा कष्टानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्
सर्व सुखसोयी सोडून, पतीच्या प्रेमाच्या जोरावर, तिने कष्टांची पर्वा न करता एकाकी वनात प्रवेश केला.
संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणापरा। या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा
फळमूळावर समाधान मानणारी, पतीची सेवा करण्यातच रमणारी, ही स्त्री वनातही राजमहलासारखीच परम आनंद अनुभवते.
सेयं कनकवर्णांगी नित्यं सुस्मितभाषिणी। सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी
ही सुवर्णवर्णाची, नेहमी हसत बोलणारी, कोमल वाणी असलेली स्त्री, जरी तिला दुर्दैवाचा भाग नाही, तरीही या यातना सहन करते.
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः। रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः
राघवाला या सद्गुणी स्त्रीचं दर्शन घ्यायचं आहे, जिला रावणाने त्रास दिला आहे, जसं तहानलेल्याला वाटेवरील पाणवठा पाहावासा वाटतो.
अस्या नूनं पुनर्लाभाद् राघवः प्रीतिमेष्यति। राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्
या स्त्रीला पुन्हा मिळाल्यावर राघवाला नक्कीच आनंद मिळेल, जसा एखाद्या राजाला हरवलेलं राज्य परत मिळाल्यावर होतो.
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च। धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी
तिने कामसुखं सोडली आहेत आणि आप्तजनांपासून दूर आहे; तरीही ती केवळ त्याच्या भेटीच्या आशेने आपला देह टिकवून आहे.
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान्। एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति
ही राक्षसी स्त्रियांकडे किंवा या फुलाफळांच्या झाडांकडे पाहत नाही; तिचं मन नक्कीच फक्त रामात एकवटलं आहे.
भर्ता नाम परं नार्याः शोभनं भूषणादपि। एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते
स्त्रीसाठी पती हे सर्वात मोठं अलंकार आहे, दागिन्यांपेक्षाही सुंदर; त्याच्यापासून दूर असताना, जरी ती शोभेला योग्य असली, तरीही तिला शोभा येत नाही.
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति
राम खरोखर कठीण कार्य करतो आहे, कारण या स्त्रीपासून दूर असूनही तो आपला देह टिकवतो आणि दुःखाने कोसळत नाही.
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्। सुखार्हां दुःखितां ज्ञात्वा ममापि व्यथितं मनः
ही काळ्या केसांची, कमळासारख्या डोळ्यांची, सुखास पात्र असूनही दुःखाने ग्रासलेली आहे—हे पाहून माझं मनही व्यथित झालं.