तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव। विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव
ती आठवणीसारखी गोंधळलेली, समृद्धीसारखी कोसळलेली, श्रद्धेसारखी मोडलेली आणि आशेसारखी अडथळ्यात अडकलेली वाटत होती.
सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव। अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव
ती अडचणींनी वेढलेली सिद्धीसारखी, कलुषित बुद्धीसारखी, आणि खोट्या निंदेमुळे खाली पडलेल्या कीर्तीप्रमाणे वाटत होती.
रामोपरोधव्यथितां रक्षोगणनिपीडिताम्। अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः
रामाच्या वियोगाने व्याकुळ, राक्षसांच्या छळाने त्रस्त, दुर्बल, हरिणछाव्यासारख्या डोळ्यांनी ती इकडे तिकडे पाहत होती.
बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा। वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः
काळ्या व वाकड्या पापण्यांनी भरलेले तिचे तोंड अश्रूंनी ओथंबलेले होते; ती आनंदी नव्हती, पुन्हा पुन्हा दीर्घ श्वास घेत होती.
मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्। प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम्
मळ व चिखलाने माखलेली, दुःखी, अलंकार घालण्यास योग्य पण अलंकाररहित, जणू ताऱ्यांच्या राजाचे तेज काळ्या मेघांनी झाकले आहे.
तस्य संदिदिहे बुद्धिस्तथा सीतां निरीक्ष्य च। आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव
सीतेला अशा अवस्थेत पाहून त्याचा मन अस्वस्थ झाले, जणू अभ्यास न झाल्यामुळे विद्या सैल झाली आहे.
दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम्। संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम्
दुःखामुळे हनुमानाने अलंकाररहित सीतेला ओळखले, जशी संस्कार नसलेल्या वाक्याची अर्थ बदललेली ओळख पटते.
तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्। तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन्
ती विशाल डोळ्यांची, निष्कलंक राजकन्या आहे हे पाहून त्याने विचार केला, 'हीच सीता आहे,' आणि त्याला त्याचे पुरावे मिळाले.
वैदेह्या यानि चांगेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्। तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्
वैदेहीच्या अंगावर जी जी दागिने रामाने त्या वेळी सांगितली, तीच दागिने तिच्या अंगावर शोभत असल्याचे त्याने पाहिले.
सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ। मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च
तिच्या कानात सुंदरपणे बसवलेली कुंडले, नीट आकाराची दात, आणि हातात रत्न व प्रवाळांनी सजलेली दागिने आहेत.
श्यामानि चिरयुक्तत्वात् तथा संस्थानवन्ति च। तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत्
ही दागिने खूप दिवस वापरल्यामुळे काळसर आणि नीट आकाराची आहेत; मला खात्री आहे की या त्या दागिन्याच आहेत ज्या रामाने सांगितल्या.
तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये। यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः
इथे जी दागिने नाहीत, त्या मला दिसत नाहीत; आणि ज्या तिच्याकडे आहेत, त्या नक्कीच ह्याच आहेत, यात शंका नाही.
पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्। उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः
तिचे पिवळे, सोन्याच्या काठाचे वरचे वस्त्र खाली सरकले आहे; ते सुंदर वस्त्र वानरांना झाडांमध्ये अडकलेले दिसले होते.
भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले। अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च
तिचे मुख्य दागिने जमिनीवर पडलेले दिसले, तिनेच फेकून दिलेले, मोठे आणि आवाज करणारे.
इदं चिरगृहीतत्वाद् वसनं क्लिष्टवत्तरम्। तथाप्यनूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत्
हे वस्त्र खूप दिवस वापरल्यामुळे अधिक मळलेले आहे; तरीही त्याचा रंग कमी झालेला नाही, आणि ते पूर्वीसारखेच तेजस्वी आहे.
इयं कनकवर्णांगी रामस्य महिषी प्रिया। प्रणष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति
ही सुवर्णवर्णाची स्त्री रामाची प्रिय राणी आहे; हरवली असली तरी ती त्याच्या मनातून कधीच हरवत नाही.
इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिरिह तप्यते। कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च
हीच ती आहे जिच्यासाठी राम इथे चार प्रकारांनी दुःख सहन करतो — करुणेने, दयाळूपणाने, शोकाने आणि प्रेमाने.
स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः। पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च
तो तिला 'हरवलेली स्त्री' म्हणतो ते करुणेमुळे, 'आश्रय घेतलेली' म्हणतो ते दयाळूपणामुळे, 'हरवलेली पत्नी' म्हणतो ते शोकामुळे, आणि 'प्रिय' म्हणतो ते प्रेमामुळे.
अस्या देव्या यथारूपमंगप्रत्यंगसौष्ठवम्। रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा
या देवीच्या अंगप्रत्यंगाचं सौंदर्य जसं आहे, तसंच रामाचं रूप आहे; काळ्या डोळ्यांची ही स्त्री त्याचीच आहे.
अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्। तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति
या देवीचं मन त्याच्यावर आहे आणि त्याचं मन तिच्यावर आहे; म्हणूनच तो धर्मात्मा आणि ही देवी एक क्षण जरी जिवंत आहेत.
दुष्करं कृतवान् रामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति
रामाने कठीण काम केलं आहे — तिच्याशिवाय असूनही तो आपल्या देहाचं पालन करतो आणि शोकाने कोसळत नाही.
एवं सीतां तथा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः। जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम्
सीतेला अशा अवस्थेत पाहून वायुपुत्र हनुमान आनंदित झाला, त्याने मनाने रामाकडे वळून त्या प्रभूचं कौतुक केलं.
thumb|षोडशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे षोडशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या सुंदरकांडातील सोळावा सर्ग ऐका.
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः। गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्
ती प्रशंसनीय सीता याचं कौतुक करून वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमानाने पुन्हा गुणांनी रमणीय असलेल्या रामाचा विचार करायला सुरुवात केली.
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः। सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान् विललाप ह
थोडा वेळ ध्यान करून, डोळ्यांत अश्रू भरून, तेजस्वी हनुमानाने सीतेचा विचार करत दुःख व्यक्त केलं.
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया। यदि सीता हि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः
ती मान्यवर आहे, गुरुजनांची सेवा करणारी आणि लक्ष्मणाला प्रिय आहे, जो स्वतः गुरुजनांचा आदर करणारा आहे; जर दुःखाने व्याकुळ सीता हरवली असेल, तर खरंच काळ टाळता येत नाही.
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः। नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गंगेव जलदागमे
रामाचा निश्चय आणि लक्ष्मणाच्या बुध्दीचं तिला ज्ञान आहे, म्हणून ही देवी जास्त अस्वस्थ होत नाही, जशी पावसाळ्याच्या सुरुवातीला गंगा होत नाही.
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्। राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा
स्वभाव, वय, वर्तन, कुळ आणि गुण यांत समान असलेल्या वैदेहीला राघव योग्य आहे, आणि ही काळ्या डोळ्यांची स्त्रीही त्याला तितकीच योग्य आहे.
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्। जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्
ती नवे सोन्यासारखी तेजस्वी आणि जगाला प्रिय असलेल्या लक्ष्मीप्रमाणे सुंदर दिसत होती; तिला पाहून त्याने मनाने रामाचा विचार केला आणि असे शब्द उच्चारले:
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः। रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः
या विशाल डोळ्यांच्या स्त्रीसाठी बलाढ्य वाली, जो रावणासारखा सामर्थ्यवान होता, मारला गेला आणि कबंधही पाडला गेला.