अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रियायुतम्। द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्
ती जागा अगदी विलक्षण, कल्पनेपलीकडची, दैवी आणि मनमोहक शोभेने नटलेली वाटत होती. जणू दुसरे आकाशच, फुलांच्या प्रकाशाच्या झुंबरांनी भरलेले.
पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा। सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः
शेकडो फुलांच्या रत्नांनी सजलेली, जणू पाचवा समुद्रच. सर्व ऋतूंच्या फुलांनी डवरलेली, मधाच्या सुगंधाने दरवळणारी झाडे तिथे होती.
नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणद्विजैः। अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरम्
त्या रम्य बागेत हरणांचे आणि पक्ष्यांचे विविध आवाज घुमत होते. तिथे अनेक सुगंध दरवळत होते, पवित्र आणि मनाला भुरळ घालणारे.
स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम्। मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्
त्याला फार लांब नाही, एक भव्य चैत्यप्रासाद दिसला, जो हजार खांबांवर उभा होता आणि कैलासासारखा शुभ्र होता.
प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया
मूंगा घातलेल्या पायऱ्या, शुद्ध सोन्याचा चबुतरा, डोळ्यांना眩 करणारा आणि तेजाने झळाळणारा असा तो प्रासाद होता.
निर्मलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्। ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम्
तो प्रासाद अगदी स्वच्छ आणि उंच होता, जणू आकाशालाच स्पर्श करतो आहे. त्यानंतर त्याने तिला पाहिले, जी मळकट वस्त्रांनी झाकलेली आणि राक्षसींनी वेढलेली होती.
उपवासकृशां दीनां निःश्वसन्तीं पुनः पुनः। ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्
उपवासाने कृश झालेली, दुःखी, पुन्हा पुन्हा श्वास टाकणारी, तिला त्याने पाहिले—जणू शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला असलेली शुद्ध चंद्रकोर.
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्। पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः
तिचे सौंदर्य मंदावले होते, तेज कमी झाले होते, जणू धुराच्या जाळ्याने झाकलेली ज्वाळा.
पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा। सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम्
ती एकच पिवळ्या रंगाचे, मळलेले, उत्तम वस्त्र नेसली होती. कुठलाही अलंकार नव्हता, शरीरावर डाग होते, जणू कमळाच्या झाडाला फुल नसावे.
पीडितां दुःखसंतप्तां परिक्षीणां तपस्विनीम्। ग्रहेणांगारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम्
दुःखाने होरपळलेली, संकटांनी थकलेली, तपस्विनी, जणू रोहिणीला मंगळाने त्रास दिल्यासारखी.
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च। शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम्
तिच्या चेहऱ्यावर अश्रू भरले होते, ती दुःखी होती, उपवासाने कृश झाली होती. शोक आणि ध्यानात मग्न, नेहमीच दुःखात बुडालेली.
प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्। स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव
तिने प्रियजनांना न पाहता, फक्त राक्षसींच्या गराड्यात असलेली, जणू आपल्या कळपापासून वेगळी पडलेली हरिणी कुत्र्यांच्या टोळीत सापडावी तशी दिसत होती.
नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया। नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव
तिच्या कमरेवर एकच काळी वेणी पडली होती, जणू पावसाळ्यानंतर ढग गेल्यावर नदीने ओढा उमटलेली वनराज्याची वाळलेली जमीन.
सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोविदाम्। तां विलोक्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्
जी सुखास पात्र होती, ती दुःखाने होरपळली होती, संकटांचा अनुभव नव्हता. तिच्याकडे पाहताना—ती विशाल डोळ्यांची, अधिकच कृश आणि मळकट दिसत होती.
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः। ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा
तो मनाशी विचार करू लागला, 'हीच सीता असावी,' कारण तिला त्या कामरूपी राक्षसाने तेव्हा पळवून नेले होते.
यथारूपा हि दृष्टा सा तथारूपेयमंगना। पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्
ती जशी तेव्हा दिसली होती, तशीच ही स्त्री आहे—पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर भुवया आणि गोल, आकर्षक स्तन.
कुर्वतीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः। तां नीलकण्ठीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्
ती आपल्या तेजाने सर्व दिशांना अंधारमुक्त करत होती, जणू एखादी देवीच. तिचा गळा काळा, ओठ बिंब फळासारखे लाल, कंबर सडपातळ आणि उभी राहण्यात स्थिर.
सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा। इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव
सीता, जिच्या डोळ्यांची पापडी कमळाच्या पाकळ्यांसारखी, ती जगाला जशी कामदेवाच्या रतीप्रमाणे प्रिय होती आणि पूर्ण चंद्रासारखी तेजस्वी होती.
भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्। निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव
ती जमिनीवर बसलेली, तारुण्याने नाजूक, संयम पाळणाऱ्या तपस्विनीसारखी दिसत होती. ती खोल श्वास घेत होती, भीतीने भरलेली, जणू नागराजाची पत्नीच.
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्। संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः
ती मोठ्या दुःखाच्या जाळ्यात अडकलेली असल्यामुळे तिला तेज नव्हते, जणू धुराच्या जाळ्याने झाकलेली ज्वाळा.
तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव। विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव
ती आठवणीसारखी गोंधळलेली, समृद्धीसारखी कोसळलेली, श्रद्धेसारखी मोडलेली आणि आशेसारखी अडथळ्यात अडकलेली वाटत होती.
सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव। अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव
ती अडचणींनी वेढलेली सिद्धीसारखी, कलुषित बुद्धीसारखी, आणि खोट्या निंदेमुळे खाली पडलेल्या कीर्तीप्रमाणे वाटत होती.
रामोपरोधव्यथितां रक्षोगणनिपीडिताम्। अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः
रामाच्या वियोगाने व्याकुळ, राक्षसांच्या छळाने त्रस्त, दुर्बल, हरिणछाव्यासारख्या डोळ्यांनी ती इकडे तिकडे पाहत होती.
बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा। वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः
काळ्या व वाकड्या पापण्यांनी भरलेले तिचे तोंड अश्रूंनी ओथंबलेले होते; ती आनंदी नव्हती, पुन्हा पुन्हा दीर्घ श्वास घेत होती.
मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्। प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम्
मळ व चिखलाने माखलेली, दुःखी, अलंकार घालण्यास योग्य पण अलंकाररहित, जणू ताऱ्यांच्या राजाचे तेज काळ्या मेघांनी झाकले आहे.
तस्य संदिदिहे बुद्धिस्तथा सीतां निरीक्ष्य च। आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव
सीतेला अशा अवस्थेत पाहून त्याचा मन अस्वस्थ झाले, जणू अभ्यास न झाल्यामुळे विद्या सैल झाली आहे.
दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम्। संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम्
दुःखामुळे हनुमानाने अलंकाररहित सीतेला ओळखले, जशी संस्कार नसलेल्या वाक्याची अर्थ बदललेली ओळख पटते.
तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्। तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन्
ती विशाल डोळ्यांची, निष्कलंक राजकन्या आहे हे पाहून त्याने विचार केला, 'हीच सीता आहे,' आणि त्याला त्याचे पुरावे मिळाले.
वैदेह्या यानि चांगेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्। तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्
वैदेहीच्या अंगावर जी जी दागिने रामाने त्या वेळी सांगितली, तीच दागिने तिच्या अंगावर शोभत असल्याचे त्याने पाहिले.
सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ। मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च
तिच्या कानात सुंदरपणे बसवलेली कुंडले, नीट आकाराची दात, आणि हातात रत्न व प्रवाळांनी सजलेली दागिने आहेत.