संतानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्। दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम्
त्या ठिकाणी लता गुंडाळलेल्या वृक्षांनी, दिव्य सुवास आणि रसांनी, सर्व बाजूंनी शोभा आली होती.
तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम्
तो नंदनवनासारखा, हरिणांनी आणि पक्ष्यांनी भरलेला, महालांनी आणि प्रासादांनी गच्च, कोकिळांच्या गूंजांनी निनादणारा तो प्रदेश पाहिला.
काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्। बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्
कांचन कमळांनी आणि पांढऱ्या कमळांनी भरलेल्या तलावांनी, अनेक आसनांनी आणि पलंगांनी, बहुमजली घरांनी सजलेला तो प्रदेश होता.
सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः। पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्
सर्व ऋतूंमध्ये फुलणाऱ्या, फळांनी लगडलेल्या वृक्षांनी, आणि फुललेल्या अशोकांच्या तेजाने तो प्रदेश सूर्याच्या उगवण्यासारखा उजळून निघाला होता.
प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत। निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्
म्हणून मारुतीने तो प्रदेश जणू काही प्रज्वलित झाल्यासारखा पाहिला, जिथे पक्ष्यांनी वारंवार पानगळ घडवली होती.
विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः। समूलपुष्परचितैरशोकैः शोकनाशनैः
शेकडो पक्षी तिथून उडत होते, विविध फुलांच्या माळांनी सजलेले, आणि फुलांनी लगडलेल्या, दुःख दूर करणाऱ्या अशोक वृक्षांनी तो प्रदेश भरलेला होता.
पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्। कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः
फुलांच्या ओझ्याने जणू पृथ्वीला स्पर्श करणारे, फुललेल्या कर्णिकर आणि किंशुक वृक्षांनी तो प्रदेश शोभून गेला होता.
स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः। पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा
त्या वृक्षांच्या तेजाने तो सारा प्रदेश उजळून निघाला होता; तिथे पुंनाग, सप्तपर्ण, चंपक आणि उद्दालक वृक्षही होते.
विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः। शातकुम्भनिभाः केचित् केचिदग्निशिखप्रभाः
मजबूत मुळांचे, भरपूर फुललेले अनेक वृक्ष तिथे शोभत होते; काही सोन्यासारखे चमकत होते, तर काही अग्नीच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी दिसत होते.
नीलाञ्जननिभाः केचित् तत्राशोकाः सहस्रशः। नन्दनं विबुधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा
तिथे हजारो अशोक वृक्ष निळ्या अंजनासारखे दिसत होते; जणू काही देवांचे नंदनवन किंवा चित्ररथ उद्यानच तिथे उभे होते.
अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यश्रियायुतम्। द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्
ती जागा अगदी विलक्षण, कल्पनेपलीकडची, दैवी आणि मनमोहक शोभेने नटलेली वाटत होती. जणू दुसरे आकाशच, फुलांच्या प्रकाशाच्या झुंबरांनी भरलेले.
पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा। सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः
शेकडो फुलांच्या रत्नांनी सजलेली, जणू पाचवा समुद्रच. सर्व ऋतूंच्या फुलांनी डवरलेली, मधाच्या सुगंधाने दरवळणारी झाडे तिथे होती.
नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणद्विजैः। अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोहरम्
त्या रम्य बागेत हरणांचे आणि पक्ष्यांचे विविध आवाज घुमत होते. तिथे अनेक सुगंध दरवळत होते, पवित्र आणि मनाला भुरळ घालणारे.
स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम्। मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्
त्याला फार लांब नाही, एक भव्य चैत्यप्रासाद दिसला, जो हजार खांबांवर उभा होता आणि कैलासासारखा शुभ्र होता.
प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया
मूंगा घातलेल्या पायऱ्या, शुद्ध सोन्याचा चबुतरा, डोळ्यांना眩 करणारा आणि तेजाने झळाळणारा असा तो प्रासाद होता.
निर्मलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्। ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम्
तो प्रासाद अगदी स्वच्छ आणि उंच होता, जणू आकाशालाच स्पर्श करतो आहे. त्यानंतर त्याने तिला पाहिले, जी मळकट वस्त्रांनी झाकलेली आणि राक्षसींनी वेढलेली होती.
उपवासकृशां दीनां निःश्वसन्तीं पुनः पुनः। ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्
उपवासाने कृश झालेली, दुःखी, पुन्हा पुन्हा श्वास टाकणारी, तिला त्याने पाहिले—जणू शुक्ल पक्षाच्या सुरुवातीला असलेली शुद्ध चंद्रकोर.
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्। पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः
तिचे सौंदर्य मंदावले होते, तेज कमी झाले होते, जणू धुराच्या जाळ्याने झाकलेली ज्वाळा.
पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा। सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम्
ती एकच पिवळ्या रंगाचे, मळलेले, उत्तम वस्त्र नेसली होती. कुठलाही अलंकार नव्हता, शरीरावर डाग होते, जणू कमळाच्या झाडाला फुल नसावे.
पीडितां दुःखसंतप्तां परिक्षीणां तपस्विनीम्। ग्रहेणांगारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम्
दुःखाने होरपळलेली, संकटांनी थकलेली, तपस्विनी, जणू रोहिणीला मंगळाने त्रास दिल्यासारखी.
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च। शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम्
तिच्या चेहऱ्यावर अश्रू भरले होते, ती दुःखी होती, उपवासाने कृश झाली होती. शोक आणि ध्यानात मग्न, नेहमीच दुःखात बुडालेली.
प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्। स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणेनावृतामिव
तिने प्रियजनांना न पाहता, फक्त राक्षसींच्या गराड्यात असलेली, जणू आपल्या कळपापासून वेगळी पडलेली हरिणी कुत्र्यांच्या टोळीत सापडावी तशी दिसत होती.
नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया। नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव
तिच्या कमरेवर एकच काळी वेणी पडली होती, जणू पावसाळ्यानंतर ढग गेल्यावर नदीने ओढा उमटलेली वनराज्याची वाळलेली जमीन.
सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोविदाम्। तां विलोक्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्
जी सुखास पात्र होती, ती दुःखाने होरपळली होती, संकटांचा अनुभव नव्हता. तिच्याकडे पाहताना—ती विशाल डोळ्यांची, अधिकच कृश आणि मळकट दिसत होती.
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः। ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा
तो मनाशी विचार करू लागला, 'हीच सीता असावी,' कारण तिला त्या कामरूपी राक्षसाने तेव्हा पळवून नेले होते.
यथारूपा हि दृष्टा सा तथारूपेयमंगना। पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्
ती जशी तेव्हा दिसली होती, तशीच ही स्त्री आहे—पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर भुवया आणि गोल, आकर्षक स्तन.
कुर्वतीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः। तां नीलकण्ठीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्
ती आपल्या तेजाने सर्व दिशांना अंधारमुक्त करत होती, जणू एखादी देवीच. तिचा गळा काळा, ओठ बिंब फळासारखे लाल, कंबर सडपातळ आणि उभी राहण्यात स्थिर.
सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा। इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव
सीता, जिच्या डोळ्यांची पापडी कमळाच्या पाकळ्यांसारखी, ती जगाला जशी कामदेवाच्या रतीप्रमाणे प्रिय होती आणि पूर्ण चंद्रासारखी तेजस्वी होती.
भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्। निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव
ती जमिनीवर बसलेली, तारुण्याने नाजूक, संयम पाळणाऱ्या तपस्विनीसारखी दिसत होती. ती खोल श्वास घेत होती, भीतीने भरलेली, जणू नागराजाची पत्नीच.
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्। संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः
ती मोठ्या दुःखाच्या जाळ्यात अडकलेली असल्यामुळे तिला तेज नव्हते, जणू धुराच्या जाळ्याने झाकलेली ज्वाळा.