ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् । मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ॥१-४०-
त्या दिशेच्या रक्षक असलेल्या महान हत्तीची त्यांनी प्रदक्षिणा केली, त्याला मान दिली आणि मग रसातळ फोडून पुढे गेले, हे राम.
ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः । दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ॥१-४०-
मग पूर्व दिशेला फोडून, त्यांनी पुन्हा दक्षिण दिशेला खोदले; आणि दक्षिण दिशेलाही त्यांनी एक महान हत्ती पाहिला.
महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम् । शिरसा धारयन्तं गां विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ॥१-४०-
त्यांनी महात्मा महापद्माला पाहिलं, जो मोठ्या पर्वतासारखा दिसत होता आणि आपल्या डोक्यावर पृथ्वी उचलून धरत होता. हे पाहून ते सगळे अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ॥१-४०-
मग त्या महात्मा सगराची प्रदक्षिणा करून, साठ हजार पुत्रांनी पश्चिम दिशेला खोदायला सुरुवात केली.
पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् । दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ॥१-४०-
पश्चिम दिशेला देखील, त्या बलाढ्यांनी पर्वतासारखा मोठा दिशेचा हत्ती सौमनस पाहिला.
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् । खनन्तः समुपक्रान्ता दिशं सोमवतीं तदा ॥१-४०-
त्यांनी त्याची प्रदक्षिणा केली, त्याला विचारलं आणि तो सुखरूप आहे हे पाहिलं. मग त्यांनी चंद्राच्या दिशेने खोदायला सुरुवात केली.
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् । भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ॥१-४०-
रघुकुळातील श्रेष्ठा, उत्तर दिशेला त्यांनी हिमासारखा पांढरा, शुभ्र रूपाचा भद्र पाहिला, जो ही पृथ्वी आपल्या अंगावर धरून होता.
समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ॥१-४०-
मग सर्वांनी त्याला नमस्कार केला, प्रदक्षिणा केली आणि साठ हजार पुत्रांनी पृथ्वीचं पृष्ठभाग फोडलं.
ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् । रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ॥१-४०-
नंतर सगळ्या सगरपुत्रांनी प्रसिद्ध प्रागुत्तर दिशेला जाऊन, रागाने पृथ्वी खोदायला सुरुवात केली.
ते तु सर्वे महत्मानो भिमवेगा महबलाः । ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ॥१-४०-
ते सर्व महात्मा, प्रचंड वेगवान आणि बलाढ्य सगरपुत्र तिथे कपिल, सनातन वासुदेव यांना पाहिले.
हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः । प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वे ते रघुनंदन ॥१-४०-
त्या देवाजवळ त्यांनी यज्ञाचा घोडा फिरताना पाहिला आणि सर्व रघुवंशीय अपूर्व आनंदाने भरून गेले.
ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः । खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधराः ॥१-४०-
त्यांना तो यज्ञाचा विध्वंसक आहे हे कळल्यावर, रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले. हातात फावडे, नांगर, वेगवेगळ्या झाडांच्या फांद्या आणि दगड घेऊन ते पुढे धावले.
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् । अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि ॥१-४०-
ते सगळे संतप्त होऊन त्याच्यावर धावले आणि ओरडले, 'थांब, थांब! आमचा यज्ञाचा घोडा तूच चोरला आहेस!'
दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् । श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन ॥१-४०-
'तू दुष्ट बुद्धीचा आहेस! आम्ही सगराचे पुत्र आहोत, हे जाणून ठेव!' असं त्यांचं बोलणं कपिलानं ऐकलं, हे रघुनंदना—
रोषेण महताविष्टो हुंकारमकरोत् तदा । ततस्तेनाप्रमेयेण कपिलेन महात्मना । भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥१-४०-
तेव्हा कपिल महात्म्याने प्रचंड रागाने मोठा हुंकार केला आणि त्याच्या अमाप तेजाने, काकुत्स्था, सगळे सगरपुत्र राख झाले.
thumb|एकचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील एक्केचाळीसावा सर्ग ऐका.
पुत्रांश्चिरगताञ्ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन । नप्तारमब्रवीद् राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥१-४१-
आपले पुत्र खूप दिवस झाले परत आले नाहीत हे समजल्यावर, सगर राजाने आपल्या तेजस्वी नातवास बोलावलं.
शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा । पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपवाहितः ॥१-४१-
'तू शूर आहेस, विद्या शिकलेला आहेस आणि पूर्वजांसारखा तेजस्वी आहेस. ज्या मार्गाने घोडा नेला गेला, तो शोध आणि आपल्या वडिलांचा मार्ग जाणून घे.'
अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च । तेषां तु प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥१-४१-
'पृथ्वीच्या आत मोठी आणि बलाढ्य जीव आहेत. त्यांचा सामना करण्यासाठी तलवार आणि धनुष्य घे.'
अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि । सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥१-४१-
'ज्यांना नमस्कार करायला पाहिजे त्यांना नमस्कार कर, आणि जे अडथळा आणतील त्यांचा पराभव कर. माझा यज्ञ पूर्ण करून यशस्वीपणे परत ये.'
एवमुक्तोंऽशुमान् सम्यक् सगरेण महात्मना । धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥१-४१-
महात्मा सगराने असे सांगितल्यावर, तेजस्वी अंशुमानाने धनुष्य आणि तलवार घेतली आणि हलक्या पावलांनी निघून गेला.
स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः । प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः ॥१-४१-
राजाने सांगितल्याप्रमाणे, तो उत्तम पुरुष आपल्या पूर्वजांनी खोदलेल्या भूमिगत मार्गात शिरला.
देवदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः । पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥१-४१-
देव, दानव, यक्ष, पिशाच, पक्षी आणि सर्प यांनी पूजित असलेला, तो तेजस्वी वीर दिशांचा हत्ती पाहतो.
स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम् । पितॄन् स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥१-४१-
त्याने त्या हत्तीची प्रदक्षिणा केली, त्याची कुशलता विचारली आणि मग आपल्या पूर्वजांना व अश्वचोराला देखील विचारले.
दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाच महामतिः । आसमञ्ज कृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि ॥१-४१-
हे ऐकून, बुद्धिमान दिशांचा हत्ती म्हणाला, 'असमान्जाचा पुत्रा, तुझे कार्य पूर्ण झाले आहे; तू घोड्यासह लवकरच परत येशील.'
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् । यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥१-४१-
त्याच्या या वचनानंतर, त्याने सर्व दिशांच्या हत्तीना योग्य क्रमाने आणि योग्य रीतीने विचारायला सुरुवात केली.
तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः । पूजितः सहयश्चैवागन्तासीत्यभिचोदितः ॥१-४१-
सर्व दिशांचे रक्षक, वाक्प्रवीण आणि ज्ञानी, त्याला सन्मान देऊन म्हणाले, 'तू घोड्यासह परत येशील.'
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः । भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥१-४१-
त्यांची वचने ऐकून, तो वेगाने त्या ठिकाणी गेला जिथे त्याचे पूर्वज सगर भस्मराशी झाले होते.
स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा । चुक्रोश परमार्तस्तु वधात् तेषां सुदुःखितः ॥१-४१-
तेव्हा असमान्जाचा पुत्र दुःखाने भरून मोठ्याने रडला, आपल्या पूर्वजांच्या मृत्यूमुळे फारच व्याकुळ झाला.
यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः । ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥१-४१-
दुःख आणि शोकाने भरलेला तो पुरुषसिंह, तिथे जवळच फिरणारा यज्ञाचा घोडा पाहतो.