राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा
तेथे हनुमानाने वेगवेगळ्या रूपातील, कुरूप आणि विकृत राक्षसी पाहिल्या, पण जनकनंदिनी मात्र दिसली नाही.
रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी
हनुमानाने जगात कुणाशीही तुलना न होईल अशा सुंदर स्त्रिया, विद्याधरांपेक्षा सुंदर अशा देखील पाहिल्या, पण रामाची प्रिय सीता मात्र दिसली नाही.
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा
हनुमानाने सुंदर कटी असलेल्या, पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या नागकन्या पाहिल्या, पण जनकनंदिनी मात्र दिसली नाही.
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः। दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी
राक्षसाधिपतीने जबरदस्तीने पकडलेल्या नागकन्या हनुमानाने तिथे पाहिल्या, पण जनकनंदिनी मात्र दिसली नाही.
सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः। विषसाद महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः
त्या महाबाहू हनुमानाने इतर उत्तम स्त्रिया पाहिल्या, पण तिला दिसले नाही, म्हणून वायुपुत्र हनुमान खचून गेला.
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च। व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः
वानरराजांनी केलेले प्रयत्न आणि समुद्र ओलांडणे हे सगळे व्यर्थ गेले असे पाहून वायुपुत्र पुन्हा चिंता करू लागला.
अवतीर्य विमानाच्च हनूमान् मारुतात्मजः। चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः
महालातून खाली उतरून, वायुपुत्र हनुमान शोकाने व्याकुळ होऊन खोल विचारात पडला.
thumb|त्रयोदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणातील सुंदरकांडातील तेरावा सर्ग ऐका.
विमानात् तु स संक्रम्य प्राकारं हरियूथपः। हनूमान् वेगवानासीद् यथा विद्युद् घनान्तरे
मग वानरांचा प्रमुख हनुमान वेगाने महालातून उडी मारून तटावर गेला, जणू काही ढगात वीज चमकत असावी.
सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान्। अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद् वचनं कपिः
हनुमानाने रावणाच्या सर्व निवासस्थानात शोध घेतला, पण त्याला सीता दिसली नाही, तेव्हा त्या कपिने असे बोलले:
भूयिष्ठं लोलिता लंका रामस्य चरता प्रियम्। न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वांगशोभनाम्
रामाची प्रिय सीता शोधताना मी लंका सर्व बाजूंनी पाहिली, पण सर्वांगसुंदर वैदेही सीता मला कुठेच दिसत नाही.
पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा। नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः
तळी, तलाव, सरोवरे, नद्या, ओढे, दलदलीची जंगले आणि डोंगरावरील किल्ले—
लोलिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम्। इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने। आख्याता गृध्रराजेन न च सा दृश्यते न किम्
संपूर्ण पृथ्वी मी शोधली, पण मला जानकी कुठेच दिसली नाही. इथेच गृध्रराज संपातिने सांगितले होते की, सीता रावणाच्या निवासात आहे; पण ती कुठेच दिसत नाही—हे असे का?
किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा। उपतिष्ठेत विवशा रावणेन हृता बलात्
कदाचित सीता, वैदेही, मैथिली, जनकनंदिनी, रावणाने जबरदस्तीने नेली आणि ती असहाय्य होऊन नष्ट तर झाली नाही ना?
क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः। बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत्
माझ्या मते, जेव्हा तो राक्षस सीतेला वेगाने घेऊन जात होता, रामाच्या बाणांपासून घाबरून, तेव्हा कदाचित ती मध्येच खाली पडली असावी.
अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते। मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम्
किंवा, सिद्धांनी पूजलेल्या वाटेवरून नेत असताना, त्या आर्येने समुद्र पाहिला आणि तिचं मन भरून आलं, म्हणून ती पडली असावी असं मला वाटतं.
रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च। तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया
रावणाच्या प्रचंड जोरामुळे, त्याच्या बाहूंमध्ये दडपली गेल्याने, त्या विशाल डोळ्यांच्या आर्येने आपलं प्राण सोडला असावा असं मला वाटतं.
उपर्युपरि सा नूनं सागरं क्रमतस्तदा। विचेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा
नक्कीच, जेव्हा ती समुद्रावरून नेत असताना धडपडत होती, तेव्हा जनकाची कन्या समुद्रात पडली असावी.
आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः। अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी
किंवा, या नीच रावणाने, स्वतःचं शील जपणाऱ्या, कोणताही आधार नसलेल्या, तपस्विनी सीतेला खाऊन टाकलं असावं.
अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा। अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति
किंवा, राक्षसांच्या राजाच्या काळ्या डोळ्यांच्या पत्नींनी, स्वतः वाईट मनाच्या असूनही, निष्पाप सीतेला खाऊन टाकलं असावं.
हा राम लक्ष्मणेत्येवं हायोध्ये चेति मैथिली। विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति
'हाय राम! हाय लक्ष्मण! हाय अयोध्या!' असं अनेक प्रकारे हंबरडा फोडून, मैथिली वैदेहीनं आपलं शरीर सोडलं असावं.
अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने। भृशं लालप्यते बाला पञ्जरस्थेव सारिका
किंवा, रावणाच्या घरात कुठेतरी ठेवलेली, ती बालिका, पिंजऱ्यातल्या साळिकेसारखी, फार दुःखाने रडत असावी.
जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा। कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत्
जनकांच्या कुळात जन्मलेली, रामाची पतिव्रता आणि नाजूक बांध्याची पत्नी, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची ती, रावणाच्या ताब्यात कशी जाईल?
विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा। रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम्
जनकाची कन्या, रामाची प्रिय पत्नी, हरवली, नष्ट झाली किंवा मेली असली, तरी हे सांगणं योग्य नाही.
निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्यादनिवेदने। कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे
सांगितलं तर दोष, न सांगितलं तरी दोष. काय करावं हेच कळत नाही, ही फार कठीण परिस्थिती आहे.
अस्मिन् नेवंगते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम्। भवेदिति मतिं भूयो हनुमान् प्रविचारयन्
अशी परिस्थिती असताना, आता काय योग्य आणि वेळेवर करावं, हे हनुमान पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला.
यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः। गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति
जर मी इथून सीतेला न पाहता वानरराजाच्या नगरीत गेलो, तर माझं कोणतंही उद्दिष्ट पूर्ण होईल का?
ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति। प्रवेशश्चैव लंकायां राक्षसानां च दर्शनम्
माझं समुद्र पार करणं व्यर्थ ठरेल, तसेच लंकेत प्रवेश करणं आणि राक्षसांना पाहणंही फुकटच जाईल.
किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वापि संगताः। किष्किन्धामनुसम्प्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ
मी किष्किंधेला परत गेल्यावर सुग्रीव काय म्हणेल, किंवा सगळे वानर काय म्हणतील, आणि त्या दोघा दशरथपुत्रांचं काय होईल?
गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परुषं वचः। न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यति जीवितम्
जर मी जाऊन काकुत्स्थाला कठोर शब्द सांगितले, 'मी सीतेला पाहिलं नाही,' असं म्हटलं, तर तो प्राण सोडून देईल.