अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्। ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने
जनकनंदिनीला न पाहता मी त्यांना काय सांगू? नक्कीच, मी उपवास करून प्राण सोडण्याचा निर्धार करीन.
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानंगदश्च सः। गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः
मी समुद्र पार करून परतल्यावर, वृद्ध जांबवान, अंगद आणि सर्व वानर काय म्हणतील?
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्। भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः
दृढ निश्चय हा संपत्तीचा मूळ आहे; तोच खरा सुख देतो. मी अजून जिथे शोधलेलं नाही, तिथे पुन्हा शोध घेईन.
अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः। करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः
दृढ निश्चय नेहमी सर्व कामांमध्ये यश देतो; तोच मनुष्याच्या कृत्यांना फळ मिळवून देतो.
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च। चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च
त्याने सुंदर मद्यशाळा, फुलांची घरं, रंगीबेरंगी दालनं आणि खेळण्यासाठी खास घरं पाहिली.
निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः। इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे
त्याने अंतर्गत अंगणं, अरुंद गल्ल्या आणि सर्व महाल पाहिले; मग पुन्हा विचार करून, तो शोधायला निघाला.
भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि। उत्पतन् निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित्
त्याने जमिनीवरील घरे, देवळे आणि बाहेरची घरटी सगळीकडे पाहणी केली. कधी वर उडत, कधी खाली उतरून, कधी थांबून, कधी चालत, तर कधी पुन्हा कुठे तरी जात होता.
अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन्। प्रविशन् निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव
तो दारे उघडत होता, कपाटे बाजूला सारत होता, आत जात होता, बाहेर येत होता, कधी पडत, तर कधी उडी मारून पुढे जात होता.
सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः। चतुरंगुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते। रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः
त्या महाकपिने रावणाच्या अंतःपुरात एकही जागा सोडली नाही; अगदी चार बोटांची जागा जरी असली, तरी तिथेही तो गेला नाही असे झाले नाही.
प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः। श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्
त्याने आतील अंगणे, गल्ल्या, उंच चबुतरे, देवळे, विहिरी आणि कमळ तलाव सगळे नीट पाहिले.
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा
तेथे हनुमानाने वेगवेगळ्या रूपातील, कुरूप आणि विकृत राक्षसी पाहिल्या, पण जनकनंदिनी मात्र दिसली नाही.
रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी
हनुमानाने जगात कुणाशीही तुलना न होईल अशा सुंदर स्त्रिया, विद्याधरांपेक्षा सुंदर अशा देखील पाहिल्या, पण रामाची प्रिय सीता मात्र दिसली नाही.
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा
हनुमानाने सुंदर कटी असलेल्या, पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या नागकन्या पाहिल्या, पण जनकनंदिनी मात्र दिसली नाही.
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः। दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी
राक्षसाधिपतीने जबरदस्तीने पकडलेल्या नागकन्या हनुमानाने तिथे पाहिल्या, पण जनकनंदिनी मात्र दिसली नाही.
सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः। विषसाद महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः
त्या महाबाहू हनुमानाने इतर उत्तम स्त्रिया पाहिल्या, पण तिला दिसले नाही, म्हणून वायुपुत्र हनुमान खचून गेला.
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च। व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः
वानरराजांनी केलेले प्रयत्न आणि समुद्र ओलांडणे हे सगळे व्यर्थ गेले असे पाहून वायुपुत्र पुन्हा चिंता करू लागला.
अवतीर्य विमानाच्च हनूमान् मारुतात्मजः। चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः
महालातून खाली उतरून, वायुपुत्र हनुमान शोकाने व्याकुळ होऊन खोल विचारात पडला.
thumb|त्रयोदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणातील सुंदरकांडातील तेरावा सर्ग ऐका.
विमानात् तु स संक्रम्य प्राकारं हरियूथपः। हनूमान् वेगवानासीद् यथा विद्युद् घनान्तरे
मग वानरांचा प्रमुख हनुमान वेगाने महालातून उडी मारून तटावर गेला, जणू काही ढगात वीज चमकत असावी.
सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान्। अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद् वचनं कपिः
हनुमानाने रावणाच्या सर्व निवासस्थानात शोध घेतला, पण त्याला सीता दिसली नाही, तेव्हा त्या कपिने असे बोलले:
भूयिष्ठं लोलिता लंका रामस्य चरता प्रियम्। न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वांगशोभनाम्
रामाची प्रिय सीता शोधताना मी लंका सर्व बाजूंनी पाहिली, पण सर्वांगसुंदर वैदेही सीता मला कुठेच दिसत नाही.
पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा। नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः
तळी, तलाव, सरोवरे, नद्या, ओढे, दलदलीची जंगले आणि डोंगरावरील किल्ले—
लोलिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम्। इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने। आख्याता गृध्रराजेन न च सा दृश्यते न किम्
संपूर्ण पृथ्वी मी शोधली, पण मला जानकी कुठेच दिसली नाही. इथेच गृध्रराज संपातिने सांगितले होते की, सीता रावणाच्या निवासात आहे; पण ती कुठेच दिसत नाही—हे असे का?
किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा। उपतिष्ठेत विवशा रावणेन हृता बलात्
कदाचित सीता, वैदेही, मैथिली, जनकनंदिनी, रावणाने जबरदस्तीने नेली आणि ती असहाय्य होऊन नष्ट तर झाली नाही ना?
क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः। बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत्
माझ्या मते, जेव्हा तो राक्षस सीतेला वेगाने घेऊन जात होता, रामाच्या बाणांपासून घाबरून, तेव्हा कदाचित ती मध्येच खाली पडली असावी.
अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते। मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम्
किंवा, सिद्धांनी पूजलेल्या वाटेवरून नेत असताना, त्या आर्येने समुद्र पाहिला आणि तिचं मन भरून आलं, म्हणून ती पडली असावी असं मला वाटतं.
रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च। तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया
रावणाच्या प्रचंड जोरामुळे, त्याच्या बाहूंमध्ये दडपली गेल्याने, त्या विशाल डोळ्यांच्या आर्येने आपलं प्राण सोडला असावा असं मला वाटतं.
उपर्युपरि सा नूनं सागरं क्रमतस्तदा। विचेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा
नक्कीच, जेव्हा ती समुद्रावरून नेत असताना धडपडत होती, तेव्हा जनकाची कन्या समुद्रात पडली असावी.
आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः। अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी
किंवा, या नीच रावणाने, स्वतःचं शील जपणाऱ्या, कोणताही आधार नसलेल्या, तपस्विनी सीतेला खाऊन टाकलं असावं.
अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा। अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति
किंवा, राक्षसांच्या राजाच्या काळ्या डोळ्यांच्या पत्नींनी, स्वतः वाईट मनाच्या असूनही, निष्पाप सीतेला खाऊन टाकलं असावं.