निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः। जगाम महतीं शंकां धर्मसाध्वसशंकितः
त्या स्त्रियांकडे पाहताना त्या महाकपीच्या मनात मोठी शंका आणि धर्मभंगाची भीती निर्माण झाली.
परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम्। इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति
दुसऱ्याच्या स्त्रिया झोपलेल्या असताना त्यांच्याकडे पाहणं हे खरंच माझ्या धर्माला मोठा धक्का पोहोचवेल.
न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी। अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः
माझं लक्ष कधीच दुसऱ्याच्या स्त्रियांकडे वासनेने गेलेलं नाही; पण इथे मात्र मी दुसऱ्याच्या स्त्रिया बघितल्या.
तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः। निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी
त्या स्थिरचित्त वानराच्या मनात पुन्हा एक नवी विचारधारा आली, कारण त्याचं मन नेहमीच योग्य कृत्य ठरवण्यात निश्चयी होतं.
कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः। न तु मे मनसा किंचिद् वैकृत्यमुपपद्यते
हो, मी रावणाच्या सर्व स्त्रिया पाहिल्या, ज्या निष्काळजी झोपलेल्या होत्या; पण तरीही माझ्या मनात काहीही वाईट विचार आले नाहीत.
मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने। शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम्
मन हेच सर्व इंद्रियांच्या वर्तनाचं मूळ आहे, चांगल्या-वाईट अवस्थेतही; आणि माझं मन नीट नियंत्रणात आहे.
नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम्। स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे
वैदेहीचं शोधणं दुसरीकडे शक्य नाही; कारण स्त्रियांमध्ये शोध घेताना नेहमीच स्त्रिया दिसतात.
यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत् परिमार्गते। न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम्
ज्याचं मूळ ज्या ठिकाणी असतं, तिथेच त्याचा शोध घेतला जातो; हरवलेली स्त्री मृगांमध्ये शोधता येत नाही.
तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया। रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न च जानकी
मी शुद्ध मनाने रावणाच्या या अंतःपुरात सर्वत्र शोध घेतला, पण मला जानकी कुठेच दिसली नाही.
देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान्। अवेक्षमाणो हनुमान् नैवापश्यत जानकीम्
शक्तिशाली हनुमानाने देव, गंधर्व आणि नाग कन्या पाहिल्या, पण त्याला जानकी मात्र दिसली नाही.
तामपश्यन् कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः। अपक्रम्य तदा वीरः प्रस्थातुमुपचक्रमे
माकडाने तिथे इतर सुंदर स्त्रिया पाहिल्या, पण तिला पाहू शकला नाही; मग तो वीर मागे सरकून निघायची तयारी करू लागला.
स भूयः सर्वतः श्रीमान् मारुतिर्यत्नमाश्रितः। आपानभूमिमुत्सृज्य तां विचेतुं प्रचक्रमे
मग तेजस्वी वायुपुत्राने सर्व बाजूंनी प्रयत्न करत, आपली शोध मोहीम पुढे नेण्यासाठी मद्यगृह सोडले.
thumb|द्वादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥५-
आता द्वादश सर्ग ऐका.
स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो लतागृहांश्चित्रगृहान् निशागृहान्। जगाम सीतां प्रतिदर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्
त्या राजवाड्याच्या मध्यभागी उभा राहून, वेलींनी वेढलेली घरं, रंगवलेली खोली, आणि रात्रीच्या विश्रांतीसाठी असलेली घरं पाहात, तो सीतेच्या दर्शनासाठी उत्सुक होता; पण सुंदर रूप असलेली सीता त्याला कुठेच दिसली नाही.
स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम्। ध्रुवं न सीता ध्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली
रघुनंदनाची प्रिय सीता दिसली नाही म्हणून त्या महाकपिने विचार केला, 'नक्कीच सीता इथे नाही, कारण मी सर्वत्र शोधले तरी मैथिली मला दिसत नाही.'
सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती। अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता
स्वतःच्या शीलाचं रक्षण करणारी जानकी, या राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या दुष्टाच्या हातून, आर्य मार्गावर ठाम राहिल्यामुळे, कदाचित मारली गेली असावी.
विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः। समीक्ष्य ता राक्षसराजयोषितो भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा
राक्षसराजाच्या त्या कुरूप, विकृत आणि भयंकर रूपाच्या स्त्रिया पाहून, जनकनंदिनी भीतीने नष्ट झाली असावी.
सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्। न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः
सीता सापडली नाही, कामही पूर्ण झालं नाही, आणि वानरांसोबत वेळ वाया घालवला; आता सुग्रीवाजवळ परतण्याचा मार्गच नाही, कारण वानरराज कठोर आणि बलवान आहे.
दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः। न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः
मी संपूर्ण अंतःपुर आणि रावणाच्या स्त्रिया पाहिल्या, पण साध्वी सीता कुठेच दिसली नाही; माझा सारा परिश्रम वाया गेला.
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः। गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः
मी परत गेल्यावर सर्व वानर एकत्र येऊन, 'हे वीर, तिथे जाऊन तू काय केलंस, ते आम्हाला सांग,' असं काय म्हणतील?
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्। ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने
जनकनंदिनीला न पाहता मी त्यांना काय सांगू? नक्कीच, मी उपवास करून प्राण सोडण्याचा निर्धार करीन.
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानंगदश्च सः। गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः
मी समुद्र पार करून परतल्यावर, वृद्ध जांबवान, अंगद आणि सर्व वानर काय म्हणतील?
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्। भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः
दृढ निश्चय हा संपत्तीचा मूळ आहे; तोच खरा सुख देतो. मी अजून जिथे शोधलेलं नाही, तिथे पुन्हा शोध घेईन.
अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः। करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः
दृढ निश्चय नेहमी सर्व कामांमध्ये यश देतो; तोच मनुष्याच्या कृत्यांना फळ मिळवून देतो.
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च। चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च
त्याने सुंदर मद्यशाळा, फुलांची घरं, रंगीबेरंगी दालनं आणि खेळण्यासाठी खास घरं पाहिली.
निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः। इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे
त्याने अंतर्गत अंगणं, अरुंद गल्ल्या आणि सर्व महाल पाहिले; मग पुन्हा विचार करून, तो शोधायला निघाला.
भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि। उत्पतन् निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित्
त्याने जमिनीवरील घरे, देवळे आणि बाहेरची घरटी सगळीकडे पाहणी केली. कधी वर उडत, कधी खाली उतरून, कधी थांबून, कधी चालत, तर कधी पुन्हा कुठे तरी जात होता.
अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन्। प्रविशन् निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव
तो दारे उघडत होता, कपाटे बाजूला सारत होता, आत जात होता, बाहेर येत होता, कधी पडत, तर कधी उडी मारून पुढे जात होता.
सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः। चतुरंगुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते। रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः
त्या महाकपिने रावणाच्या अंतःपुरात एकही जागा सोडली नाही; अगदी चार बोटांची जागा जरी असली, तरी तिथेही तो गेला नाही असे झाले नाही.
प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः। श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्
त्याने आतील अंगणे, गल्ल्या, उंच चबुतरे, देवळे, विहिरी आणि कमळ तलाव सगळे नीट पाहिले.