अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते । इति ते सर्वभूतानि हिंसन्ति सगरात्मजाः ॥१-३९-
"हा यज्ञासाठीचा घोडा कोणीतरी नेत आहे, म्हणून सगराच्या मुलांनी सर्व प्राण्यांना त्रास दिला आहे."
thumb|चत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या बालकांडातील चाळीसावा सर्ग ऐका.
देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान् वै पितामहः । प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान् कृतान्तबलमोहितान् ॥१-४०-
देवतांची वचने ऐकून, सर्वांना मृत्युप्रभेच्या प्रभावाने घाबरवलेले पाहून, भगवंत ब्रह्मदेव यांनी त्यांना उत्तर दिले.
यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः । महिषी माधवस्यैषा स एव भगवन् प्रभुः ॥१-४०-
ही संपूर्ण पृथ्वी बुद्धिमान वासुदेवाची आहे; ती माधवाची पत्नी आहे, आणि तोच भगवंत सर्वांचा स्वामी आहे.
कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् । तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजाः ॥१-४०-
कपिलाचे रूप घेऊन तो नेहमी पृथ्वी धारण करतो; त्याच्या रागाच्या ज्वाळेत सगराच्या पुत्रांचा नाश होईल.
पृथिव्याश्चापि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः । सगरस्य च पुत्राणां विनाशो दीर्घदर्शिनाम् ॥१-४०-
पृथ्वीचे जुने विभाग पुन्हा दिसतील आणि दूरदृष्टी असलेल्या लोकांनी सगराच्या पुत्रांचा विनाश ओळखलेला असेल.
पितामहवचः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिंदमाः । देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥१-४०-
पितामहाचे शब्द ऐकून, त्र्यस्त्रिंश देवता अत्यंत आनंदित होऊन ज्या मार्गाने आल्या होत्या, त्याच मार्गाने परत गेल्या.
सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महास्वनः । पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः ॥१-४०-
सगराच्या पुत्रांकडून मोठा आवाज झाला, जणू काही पृथ्वी फाटत असताना मेघगर्जनेसारखा गडगडाट झाला.
ततो भित्त्वा महीं सर्वां कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । सहिताः सागराः सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन् ॥१-४०-
मग सर्वांनी मिळून संपूर्ण पृथ्वी फोडून, तिची प्रदक्षिणा करून, सगळ्या सगरपुत्रांनी आपल्या वडिलांना असे सांगितले.
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः । देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगपन्नगाः ॥१-४०-
आम्ही संपूर्ण पृथ्वी पालथी घातली आहे, आणि देव, दानव, राक्षस, पिशाच्च, सर्प आणि नाग — हे सर्व सामर्थ्यवान प्राणी मारले आहेत.
न च पश्यामहेऽश्वं ते अश्वहर्तारमेव च । किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्॥१-४०-
पण आम्हाला तुझा घोडा किंवा तो घोडा नेणारा कुठेच दिसत नाही; आता आम्ही काय करावे? कृपया याचा विचार कर.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः । समन्युरब्रवीद् वाक्यं सगरो रघुनन्दन ॥१-४०-
पुत्रांचे हे बोल ऐकून, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सगराने रागाने असे उत्तर दिले, हे रघुनंदना.
भूयः खनत भद्रं वो विभेद्य वसुधातलम् । अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तत ॥१-४०-
पुन्हा खोदायला घ्या, तुम्हाला शुभ होवो; पृथ्वीचे पृष्ठ फोडा. जेव्हा घोडा चोर सापडेल, तेव्हा तुमचे कार्य पूर्ण करून परत या.
पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मनः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन् ॥१-४०-
महात्मा सगर यांच्या आज्ञेप्रमाणे, साठ हजार पुत्रांनी रसातळाकडे धाव घेतली.
खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशुः पर्वतोपमम् । दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् ॥१-४०-
खोदताना, त्यांनी पर्वतासारखा, विचित्र डोळ्यांचा, पृथ्वी धारण करणारा एक मोठा हत्ती पाहिला.
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन । धारयामास शिरसा विरूपाक्षो महागजः ॥१-४०-
तो विचित्र डोळ्यांचा महान हत्ती, डोक्यावर संपूर्ण पर्वतांनी व वनांनी युक्त पृथ्वी धारण करत होता.
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः । खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदा भवेत् ॥१-४०-
हे ककुत्स्था, जेव्हा तो महान हत्ती विश्रांतीसाठी थकून डोके हलवतो, तेव्हा पृथ्वीला कंप होतो.
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् । मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ॥१-४०-
त्या दिशेच्या रक्षक असलेल्या महान हत्तीची त्यांनी प्रदक्षिणा केली, त्याला मान दिली आणि मग रसातळ फोडून पुढे गेले, हे राम.
ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः । दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ॥१-४०-
मग पूर्व दिशेला फोडून, त्यांनी पुन्हा दक्षिण दिशेला खोदले; आणि दक्षिण दिशेलाही त्यांनी एक महान हत्ती पाहिला.
महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम् । शिरसा धारयन्तं गां विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ॥१-४०-
त्यांनी महात्मा महापद्माला पाहिलं, जो मोठ्या पर्वतासारखा दिसत होता आणि आपल्या डोक्यावर पृथ्वी उचलून धरत होता. हे पाहून ते सगळे अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः । षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ॥१-४०-
मग त्या महात्मा सगराची प्रदक्षिणा करून, साठ हजार पुत्रांनी पश्चिम दिशेला खोदायला सुरुवात केली.
पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् । दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ॥१-४०-
पश्चिम दिशेला देखील, त्या बलाढ्यांनी पर्वतासारखा मोठा दिशेचा हत्ती सौमनस पाहिला.
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् । खनन्तः समुपक्रान्ता दिशं सोमवतीं तदा ॥१-४०-
त्यांनी त्याची प्रदक्षिणा केली, त्याला विचारलं आणि तो सुखरूप आहे हे पाहिलं. मग त्यांनी चंद्राच्या दिशेने खोदायला सुरुवात केली.
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् । भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ॥१-४०-
रघुकुळातील श्रेष्ठा, उत्तर दिशेला त्यांनी हिमासारखा पांढरा, शुभ्र रूपाचा भद्र पाहिला, जो ही पृथ्वी आपल्या अंगावर धरून होता.
समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् । षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ॥१-४०-
मग सर्वांनी त्याला नमस्कार केला, प्रदक्षिणा केली आणि साठ हजार पुत्रांनी पृथ्वीचं पृष्ठभाग फोडलं.
ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् । रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ॥१-४०-
नंतर सगळ्या सगरपुत्रांनी प्रसिद्ध प्रागुत्तर दिशेला जाऊन, रागाने पृथ्वी खोदायला सुरुवात केली.
ते तु सर्वे महत्मानो भिमवेगा महबलाः । ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ॥१-४०-
ते सर्व महात्मा, प्रचंड वेगवान आणि बलाढ्य सगरपुत्र तिथे कपिल, सनातन वासुदेव यांना पाहिले.
हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः । प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वे ते रघुनंदन ॥१-४०-
त्या देवाजवळ त्यांनी यज्ञाचा घोडा फिरताना पाहिला आणि सर्व रघुवंशीय अपूर्व आनंदाने भरून गेले.
ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः । खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधराः ॥१-४०-
त्यांना तो यज्ञाचा विध्वंसक आहे हे कळल्यावर, रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले. हातात फावडे, नांगर, वेगवेगळ्या झाडांच्या फांद्या आणि दगड घेऊन ते पुढे धावले.
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् । अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि ॥१-४०-
ते सगळे संतप्त होऊन त्याच्यावर धावले आणि ओरडले, 'थांब, थांब! आमचा यज्ञाचा घोडा तूच चोरला आहेस!'