ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं मुहुरुद्वमन्तम्। ददर्श धीमान् भुवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम्
मग त्या बुद्धिमान वानराने आकाशात चंद्र पाहिला, जो चांदण्याचा पांघरूण पसरवत पुन्हा पुन्हा वर-खाली होत होता, जणू काही गवतात फिरणारा मदमस्त बैल.
लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम्। भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम्
तो शीतल किरणांचा चंद्र, जगातील पापं नाहीशी करणारा, मोठ्या समुद्राला हलवणारा आणि सर्व जीवांना उजळवणारा, जवळ येताना त्याने पाहिला.
या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था यथा प्रदोषेषु च सागरस्था। तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था
जशी लक्ष्मी पृथ्वीवर मंदार पर्वतावर शोभते, किंवा संध्याकाळी समुद्रात, किंवा पाण्यातील कमळात शोभते, तशीच ती चंद्रासोबत आकाशात सुंदर दिसत होती.
हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः। वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ- श्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः
जसा हंस चांदीच्या पिंजऱ्यात शोभतो, सिंह मंदाराच्या गुहेत शोभतो, किंवा वीर मदमस्त हत्तीवर शोभतो, तसा चंद्रही आकाशात तेजाने झळकत होता.
विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः। प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्को रराज चन्द्रो भगवान् शशाङ्कः
शीतल जल, हिम किंवा मोठ्या ग्रहांच्या सावलीपासून मुक्त, तेजस्वी आणि निर्मळ असा तो शुभ्र चंद्र देव तेजाने झळकत होता.
शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः। राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र- स्तथा प्रकाशो विरराज चन्द्रः
जसा सिंह खडकाळ पठारावर पोहोचल्यावर शोभतो, किंवा हत्ती घनदाट अरण्यात, किंवा राजा आपलं राज्य मिळवल्यावर, तसा चंद्र आकाशात तेजाने झळकत होता.
प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः। रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः
स्वर्गासारखा तेजस्वी असा तो संध्याकाळचा काळ, चंद्राच्या प्रकाशाने अंधार नाहीसा झाला, वाढणारे राक्षस आणि मांसाहारी दूर झाले, आणि रामाच्या स्मरणाने मन सुखावले.
तन्त्रीस्वराः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः। नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः
तंतुवाद्यांचे गोड सूर कानांना आनंद देत होते, सद्गृहस्थ स्त्रिया आपल्या पतींसोबत झोपल्या होत्या, आणि रात्री हिंडणारे, अद्भुत व भयंकर वर्तन करणारे राक्षसही विहाराला निघाले होते.
मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसंकुलानि। वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि
त्या बुद्धिमान वानराने मदमस्त आणि गोंधळलेल्या, रथ, घोडे आणि सुंदर आसनांनी भरलेल्या, आणि वीरांच्या तेजाने उजळलेल्या अनेक कुळांना पाहिलं.
परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति। मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति
ते एकमेकांना जास्तीत जास्त टोमणे मारत होते, मजबूत बाहू उंचावत होते, मद्यधुंद वाणी बोलत होते, आणि नशेत एकमेकांची टिंगल करत होते.
रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति। रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति
राक्षस आपली छाती फेकत होते, आपल्या प्रियजनांवर अंग टाकत होते, वेगवेगळ्या रूपांचं प्रदर्शन करत होते, आणि आपली मजबूत धनुष्ये उंचावत होते.
ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य- स्तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः। सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्यः
त्याने काही प्रिय स्त्रिया एकमेकांना मिठी मारताना, काही झोपलेल्या, काही सुंदर चेहऱ्याने हसणाऱ्या, आणि काही रागाने खोल श्वास घेताना पाहिल्या.
महागजैश्चापि तथा नदद्भिः सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः। रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भि- र्ह्रदा भुजंगैरिव निःश्वसद्भिः
मोठ्या हत्तींच्या गजराने, सन्मानाने बसलेल्या आणि वीरांच्या खोल श्वासाने, जणू तलावात साप श्वास घेत असल्यासारखी ती नगरी उजळून निघाली होती.
बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान् संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान्। नानाविधानान् रुचिराभिधानान् ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान्
त्या नगरीत त्याने बुद्धिमान, सुंदर नाव असलेले, कर्तव्यनिष्ठ, जगाचे प्रमुख, विविध प्रकारचे आणि आकर्षक नाव असलेले असे राक्षस पाहिले.
ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान् नानागुणानात्मगुणानुरूपान्। विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान् ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान्
त्यांनी सुंदर रूप असलेल्या, अनेक गुणांनी नटलेल्या, आपल्या स्वभावाला शोभणाऱ्या, तेजस्वी अशा काहींना पाहून तो आनंदी झाला; आणि काही विकृत, कुरूप अशा स्त्रियाही त्याला दिसल्या.
ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावा- स्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः। प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुस्वभावाः
मग त्याने तिथे अत्यंत सन्मानास पात्र, निर्मळ मनाच्या, मोठ्या प्रतिष्ठेच्या, आपल्या प्रियजनांमध्ये आणि मद्यपानात रमलेल्या, आपल्या स्वभावाने ताऱ्यांसारख्या तेजस्वी अशा स्त्रिया पाहिल्या.
स्त्रियो ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः। ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा यथा विहंगा विहगोपगूढाः
काही स्त्रिया, मध्यरात्री आपल्या प्रियकरांच्या मिठीत उजळून निघालेल्या, काही मैत्रिणींच्या मिठीत, जशा पक्षी एकमेकांच्या मिठीत असतात तशा, त्याला दिसल्या.
अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा- स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः। भर्तुः परा धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान् मदनोपविष्टाः
पुन्हा काही स्त्रिया महालाच्या गच्चीवर, आपल्या प्रियजनांच्या मांडीवर सुखाने बसलेल्या, पतीच्या सेवेत आणि धर्मात मन लावलेल्या, तर काही प्रेमाच्या भावनेत रंगलेल्या, अशा सर्व स्त्रिया त्या बुद्धिमान वानराने पाहिल्या.
अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित्परार्घ्यास्तपनीयवर्णाः। पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः
काही उघड्या, सोन्याच्या कमळासारख्या रंगाच्या, काही फारच मौल्यवान, शुद्ध सोन्यासारख्या रंगाच्या, तर काही चंद्रप्रकाशासारख्या उजळ, आपल्या प्रियजनांपासून दूर झाल्यामुळे सौंदर्य कमी झालेले, पण तरीही सुंदर अंग असलेल्या स्त्रिया त्याने पाहिल्या.
ततः प्रियान् प्राप्य मनोऽभिरामान् सुप्रीतियुक्ताः सुमनोऽभिरामाः। गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः
मग आपल्या प्रियजनांना मिळाल्यावर, मनाला आनंद देणाऱ्या, अत्यंत प्रसन्न आणि सुखी, आपल्या घरात हर्षाने नांदणाऱ्या, अतिशय मोहक अशा स्त्रिया त्या पराक्रमी वानराने पाहिल्या.
चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला वक्राः सुपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः। विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानामिव चारुमालाः
त्याने चंद्रासारख्या तेजस्वी चेहऱ्यांच्या, वाकड्या पण सुंदर पापण्यांच्या, सुंदर डोळ्यांच्या, आणि शंभर कमळ तलावांच्या माळेसारख्या आकर्षक दागिन्यांच्या माळा असलेल्या स्त्रिया पाहिल्या.
न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम्। लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम्
पण त्याला अत्यंत कुलीन, राजघराण्यात जन्मलेली, मार्गावर उभी असलेली, फुललेल्या वेलीसारखी नाजूक आणि मनानेही श्रेष्ठ अशी सीता दिसली नाही.
सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम्। भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यः पराभ्यश्च सदा विशिष्टाम्
तो तिला सनातन मार्गावर स्थित, हरणाच्या डोळ्यांसारख्या डोळ्यांची, प्रेमाने व्याकुळ, पतीच्या तेजस्वी मनाने व्यापलेली, आणि नेहमीच इतर स्त्रियांपेक्षा श्रेष्ठ अशी पाहतो.
उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम्। सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं वने प्रनृत्तामिव नीलकण्ठीम्
ती उन्हाने त्रस्त, डोळ्यांतून अश्रू वाहून गळा ओलावलेली, पूर्वी फारच मौल्यवान हारांनी सजलेली, सुंदर पापण्या आणि गडद रंगाचा गळा असलेली, जणू निळ्या गळ्याचा पक्षी जंगलात नाचतो तशी दिसत होती.
अव्यक्तरेखामिव चन्द्रलेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम्। क्षतप्ररूढामिव वर्णरेखां वायुप्रभुग्नामिव मेघरेखाम्
ती अस्पष्ट चंद्रकोरीसारखी, धुळीने माखलेल्या सोन्याच्या रेघेसारखी, जखम भरून गेलेल्या खुणेसारखी, वाऱ्याने वाकलेल्या मेघरेषेसारखी दिसत होती.
सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य। बभूव दुःखोपहतश्चिरस्य प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य
राम या मनुष्यश्रेष्ठ, वाक्चातुर्याने श्रेष्ठ अशा पुरुषाची पत्नी सीता दिसली नाही म्हणून, त्या वानराला खूप दिवसांनी पुन्हा दु:खाने ग्रासले, जणू थोड्या विश्रांतीनंतर मंद झाल्यासारखा.
thumb|षष्ठः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः ॥५-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील सुंदरकांडातील सहावा सर्ग ऐका.
स निकामं विमानेषु विचरन् कामरूपधृक्। विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः
तो वानर आपल्या इच्छेप्रमाणे रूप घेऊन, अत्यंत चपळतेने लंका नगरीतील महालांमध्ये मुक्तपणे फिरू लागला.
आससाद च लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्। प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम्
तो लक्ष्मीवान वानर, सूर्याच्या रंगाच्या तेजस्वी भिंतीने वेढलेल्या राक्षसराजाच्या निवासस्थानाजवळ गेला.
रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद् वनम्। समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः
भीषण राक्षसांनी जशी सिंहांनी मोठे जंगल राखले जाते तशी राखलेली ती राजवाडा, वानरराजाने चमकत असलेला पाहिला.