त्वां नैते ह्यनुरञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते। यथायं जाम्बवान् नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः
हे मी तुला स्पष्टपणे सांगतो—जसा जांबवान, नील आणि तो महान वानर सुहोत्र तुझ्या अनुकूल होणार नाहीत, तसंच हे इतरही तुझ्या बाजूने येणार नाहीत.
नह्यहं ते इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः। दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम्
मी किंवा हे सर्वजण, सुसंवाद, भेटवस्तू किंवा इतर कोणत्याही उपायांनी सुग्रीवापासून वेगळे होणार नाहीत; आणि तूही आम्हाला जबरदस्तीने वेगळं करू शकणार नाहीस.
विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसा। आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः
बलवानानेही दुसऱ्याचं स्थान बळजबरीने घेऊ नये, असं म्हटलं जातं. म्हणूनच, दुर्बलाने तर असं करण्याचा विचारही करू नये, कारण त्याने स्वतःचंच नुकसान होतं.
यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद् बिलमिति श्रुतम्। एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत् कार्यं विदारणम्
ही गुहा, जी तू आपली आश्रयस्थानी समजतोस, आम्हाला माहीत आहे; लक्ष्मणाच्या बाणांनी ती सहज फोडता येईल.
स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा। लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात् पत्रपुटं यथा
पूर्वी इंद्राने वज्र फेकून जेवढं केलं, त्यापेक्षा खूपच कमी आहे; लक्ष्मण आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी हे पानांचं आच्छादन सहज फोडून टाकेल.
लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः। वज्राशनिसमस्पर्शा गिरीणामपि दारकाः
लक्ष्मणाकडे असे अनेक बाण आहेत, जे लोखंडासारखे कठीण आणि वज्रासारखे प्रखर आहेत, ज्यांच्या स्पर्शाने डोंगरसुद्धा तुटू शकतात.
अवस्थानं यदैव त्वमासिष्यसि परंतप। तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः
परंतप, ज्या क्षणी तू आपलं ठिकाण घेशील, त्या क्षणी सर्व वानर ठाम निश्चय करून तुला सोडून देतील.
स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः। खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः
आपल्या मुलाबाळांची आणि बायकोची आठवण ठेवून, नेहमी चिंतीत आणि उपाशी राहून, दुःखाच्या शय्येवर थकलेले हे सर्व तुला मागे टाकतील.
स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः। तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद् भविष्यसि
मित्र आणि हितचिंतक नातेवाईकांशिवाय, तू वाऱ्यात हेलकावणाऱ्या गवताच्या पातीपेक्षा जास्त अस्वस्थ होशील.
न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः। अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः
लक्ष्मणाचे भयंकर, वेगवान आणि सहन न होणारे बाण, जरी तू मागे वळलास आणि ते तुला मारण्याचा प्रयत्न केला, तरीही ते तुला कधीच इजा करणार नाहीत.
अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम्। आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति
आमच्यासोबत येऊन आणि नम्रपणे उपस्थित राहिलास, तर सुग्रीव तुला योग्य रीतीने राज्यावर बसवेल.
धर्मराजः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः। शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च स त्वां जातु न नाशयेत्
तुझा काका, जो धर्मप्रिय राजा आहे, तुझ्या आनंदासाठी इच्छुक आहे, दृढव्रती, शुद्ध आणि सत्यवचनाचा आहे; तो तुला कधीच नष्ट करणार नाही.
प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम्। तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत् तस्मादङ्गद गम्यताम्
तो तुझ्या आईला प्रिय वाटावं असंच वागतो आणि तिच्यासाठीच त्याचं जीवन आहे; तिला दुसरं मूल नाही, म्हणून अङ्गद, तू जावं.
thumb|पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील पंचावन्नावा सर्ग ऐका.
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्। स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत्
हनुमंताचं नम्र, धर्मयुक्त आणि स्वामीचा मान राखणारं वचन ऐकून, अङ्गद बोलला.
स्थैर्यमात्ममनःशौचमानृशंस्यमथार्जवम्। विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते
स्थैर्य, मनाची शुद्धता, दयाळूपणा, प्रामाणिकपणा, शौर्य आणि धैर्य—हे गुण सुग्रीवामध्ये नाहीत.
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम्। धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः
जो आपल्या मोठ्या भावाची प्रिय पत्नी, त्याच्या हयातीतच, धर्माच्या नावाखाली स्वतःची आई मानतो, तो माणूस अत्यंत निंद्य आहे.
कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना। युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम्
ज्याने आपल्या भावाला वाईट हेतूने युद्धात ढकलले आणि गुहेचे तोंड बंद केले, त्याला खरं धर्म कसा कळेल?
सत्यात् पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः। विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत्
ज्याने सत्याने हात धरला, मोठी कृत्ये केली आणि कीर्ती मिळवली, अशा राघवाला ज्याने विसरले, तो दुसऱ्याच्या चांगुलपणाची आठवण कशी ठेवेल?
लक्ष्मणस्य भयेनेह नाधर्मभयभीरुणा। आदिष्टा मार्गितुं सीता धर्मस्तस्मिन् कथं भवेत्
लक्ष्मणाच्या भीतीने, अधर्माची भीती नसताना, त्याने सीतेचा शोध लावायला सांगितला; मग त्याच्यात धर्म कुठे आहे?
तस्मिन् पापे कृतघ्ने तु स्मृतिभिन्ने चलात्मनि। आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो विशेषतः
जो पापी, उपकार विसरणारा, विसरभोळा आणि चंचल मनाचा आहे, त्याच्यावर कोण सन्मान्य माणूस, विशेषतः मोठ्या घरातील, विश्वास ठेवेल?
राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यः सगुणो निर्गुणोऽपि वा। कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति
राज्यात मुलालाच गादी द्यावी, तो गुणी असो वा नसो; मग शत्रूच्या घरात जन्मलेल्या मला सुग्रीव जगू देईल का?
भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च भिन्नशक्तिः कथं ह्यहम्। किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः
माझे सल्ले फाटले, मी चुकलो, माझी ताकद फुटली, अशा वेळी मी कीष्किंधेत, आधार नसताना आणि दुर्बल होऊन, कसा जगू?
उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत्। शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात्
सुग्रीव हा कपटी, क्रूर आणि निर्दयी आहे; राज्यासाठी तो मला गुपचूप शिक्षा देईल आणि कैदेत टाकेल.
बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम्। अनुजानन्तु मां सर्वे गृहं गच्छन्तु वानराः
कैद आणि अपमान यापेक्षा उपवास करून प्राण सोडणे मला अधिक बरे वाटेल; सर्व वानरांनी मला परवानगी द्यावी आणि घरी परत जावे.
अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम्। इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे
मी तुम्हाला वचन देतो, मी नगरीत जाणार नाही; इथेच उपवास करीन, कारण मला मरणच अधिक श्रेयस्कर आहे.
अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च। अभिवादनपूर्वं तु राघवौ बलशालिनौ
राजाला आणि त्याच्या कुशलतेला नमस्कार सांगावा; तसेच दोन्ही सामर्थ्यशाली राघवांना नमस्कार द्यावा.
वाच्यस्तातो यवीयान् मे सुग्रीवो वानरेश्वरः। आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे
माझ्या लहान भावाला, वानरांचा राजा सुग्रीवाला, माझ्या वतीने नमस्कार सांगावा; तसेच माझ्या आईला आणि रुमाला आरोग्यपूर्वक कुशलतेच्या शुभेच्छा द्याव्यात.
मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ। प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी
माझ्या आई ताराला देखील तुम्ही धीर द्यावा; ती स्वभावाने आपल्या मुलावर प्रेम करणारी, दयाळू आणि तपस्विनी आहे.
विनष्टमिह मां श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम्। एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धांस्तानभिवाद्य च
इथे मी हरवलो हे ऐकल्यावर ती नक्कीच प्राण सोडेल; असे म्हणून आणि वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करून,