अथ तानब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान्। इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी
मग सर्व वानरप्रमुख विश्रांती घेत असताना, ती तपस्विनी आणि धर्मनिष्ठ स्त्री एकाग्रतेने त्यांना असे म्हणाली.
वानरा यदि वः खेदः प्रणष्टः फलभक्षणात्। यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि तां कथाम्
वानरांनो, फळं खाल्ल्याने तुमचा थकवा गेला असेल, आणि मला ऐकायला हरकत नसेल, तर मी तुमची गोष्ट ऐकू इच्छिते.
तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः। आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे
तिचं बोलणं ऐकून, वायुपुत्र हनुमान प्रामाणिकपणे आणि खरं खरं सांगायला सुरुवात केली.
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः। रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्
संपूर्ण जगाचा राजा, महेंद्र आणि वरुणासारखा तेजस्वी, दशरथपुत्र राम दंडकारण्यात आला आहे.
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या सह भार्यया। तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात्
तो आपल्या भाऊ लक्ष्मणासोबत आणि पत्नी वैदेहीसोबत आला. त्याची पत्नी जनस्थानातून रावणाने जबरदस्तीने पळवली.
वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः। राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम्
त्या राजाचा वीर मित्र सुग्रीव नावाचा वानर आहे. वानरांचा राजा असलेल्या सुग्रीवानेच आम्हाला पाठवलं आहे.
अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम्। सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम्
या अंगद प्रमुख वानरांसह आम्ही दक्षिण दिशेला आलो आहोत, जी यमाने राखलेली आणि अगस्त्यांनी पावन केलेली आहे.
रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम्। सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः
आम्हा सर्वांना असं सांगितलं होतं की, 'राक्षस रावण आणि वैदेही सीता यांचा शोध घ्या.'
विचित्य तु वनं सर्वं समुद्रं दक्षिणां दिशम्। वयं बुभुक्षिताः सर्वे वृक्षमूलमुपाश्रिताः
संपूर्ण जंगल आणि दक्षिण दिशेला समुद्रापर्यंत शोध घेतल्यानंतर, आम्ही सर्वजण भुकेले होऊन एका झाडाच्या मुळाशी विसावलो.
विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः। नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे
आमच्या सर्वांच्या चेहऱ्यावर रंग उडाला होता, सगळेच चिंतेत मग्न होतो. आम्हाला पुढचा मार्ग सापडत नव्हता, कारण आम्ही मोठ्या काळजीच्या समुद्रात बुडालो होतो.
चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद् बिलम्। लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम्
मग आजूबाजूला पाहताना आम्हाला एक मोठं गुंफा दिसली, जी वेलींनी आणि झाडांनी झाकलेली आणि अंधाराने भरलेली होती.
अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः। कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्त्रिणः
त्या ठिकाणाहून पाण्यात भिजलेल्या पंखांनी हंस, बगळे आणि क्रौंच उडून जात होते, त्यांच्या पिसांवर पाण्याचे थेंब होते.
साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवङ्गमाः। तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम्
'इथे आत शिरायला काहीच हरकत नाही,' असं मी वानरांना सांगितलं; कारण सर्वांच्याच मनात तसंच ठरलं होतं.
अस्मिन् निपतिताः सर्वेऽप्यथ कार्यत्वरान्विताः। ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तैः परस्परम्
आम्ही सर्वजण कामाच्या घाईने त्या गुंफेत शिरलो आणि एकमेकांचे हात घट्ट धरून खोल आत उतरलो.
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्। एतन्नः कार्यमेतेन कृत्येन वयमागताः
आपण अचानक या अंधाऱ्या गुहेत आलो आहोत; ह्याच कारणासाठी आम्ही इथे आलो आहोत.
त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः। आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च
आम्ही सर्वजण उपाशी आणि दुःखी होऊन तुझ्याकडे आलो; तू पाहुणचार म्हणून आम्हाला कंद आणि फळे दिलीस.
अस्माभिरुपयुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः। यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया
आम्ही उपासमारीने त्रस्त होऊन ती खाल्ली; तूच आम्हा सर्वांना उपासमारीपासून वाचवलेस.
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः। एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा
आम्ही तुझ्यासाठी काय करू, हे सांग; असे वानरांनी विचारल्यावर सर्वज्ञा स्वयंप्रभा उत्तर देऊ लागली.
प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपान्। सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम्
ती सर्व वानरप्रमुखांना म्हणाली, 'या सर्व बलवान वानरांवर मी पूर्णपणे समाधानी आहे.'
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित्। एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम्
'मी माझ्या धर्माने वागत असल्याने, मला इथे कोणाशीही काही काम नाही.' असे धर्मनिष्ठ तपस्विनीने शुभ वचन सांगितली.
उवाच हनुमान् वाक्यं तामनिन्दितलोचनाम्। शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणीम्
हनुमान त्या निष्कलंक डोळ्यांच्या स्त्रीला म्हणाला, 'हे धर्मनिष्ठे, आम्ही सर्वजण तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत.'
यः कृतः समयोऽस्मासु सुग्रीवेण महात्मना। स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम्
'महात्मा सुग्रीवाने आम्हाला दिलेला वेळ संपला आहे; आता आपण या गुहेतून बाहेर पडूया.'
सा त्वमस्माद् बिलादस्मानुत्तारयितुमर्हसि। तस्मात् सुग्रीववचनादतिक्रान्तान् गतायुषः
'म्हणून, तू आम्हाला या गुहेतून बाहेर काढले पाहिजेस; कारण सुग्रीवाच्या आज्ञेने आम्ही ठरलेला वेळ ओलांडला आहे आणि आमचे प्राण धोक्यात आले आहेत.'
त्रातुमर्हसि नः सर्वान् सुग्रीवभयशङ्कितान्। महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि
'सुग्रीवाच्या रागाची भीती वाटत असल्याने, तू आम्हा सर्वांना वाचवले पाहिजेस; आणि हे धर्मनिष्ठे, आमच्याकडे अजून एक मोठे काम बाकी आहे.'
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः। एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत्
'आम्ही इथे राहणाऱ्यांनी ते काम अजून केलेले नाही.' असे हनुमानाने म्हटल्यावर ती तपस्विनी म्हणाली.
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम्। तपसः सुप्रभावेण नियमोपार्जितेन च
'या गुहेत एकदा गेलेल्या माणसाला जिवंत परत येणे फार कठीण आहे; फक्त तपशक्ती आणि नियमाने मिळवलेल्या सामर्थ्यामुळेच ते शक्य आहे.'
सर्वानेव बिलादस्मात् तारयिष्यामि वानरान्। निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुङ्गवाः
'मी सर्व वानरांना या गुहेतून बाहेर काढीन; सर्व वानरश्रेष्ठांनो, डोळे मिटा.'
नहि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः। ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः
'डोळे न मिटता बाहेर पडता येत नाही.' मग सर्वांनी आपल्या नाजूक बोटांनी डोळे झाकले.
सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकांक्षया। वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा
जाण्याची उत्कंठा असल्याने आनंदी वानरांनी पटकन आपली दृष्टी झाकली; त्या वेळी त्या महात्मा वानरांनी हातांनी तोंडही झाकले.
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया। उवाच सर्वांस्तांस्तत्र तापसी धर्मचारिणी
डोळ्यांच्या एका क्षणभर मिटण्यातच तिने त्यांना गुहेबाहेर आणले; मग त्या धर्मनिष्ठ तपस्विनीने सर्वांना तेथे सांगितले.