काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः। मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च
सोन्याच्या भुंग्यांचा गुंजारव आणि सर्वत्र मध पसरलेले होते. मणी आणि सोन्याने सजवलेली पलंग आणि आसनेही तिथे होती.
विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः। हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च राशयः
त्यांनी सर्वत्र विविध आणि मोठ्या प्रमाणात सोनं, चांदी आणि कांस्याच्या भांड्यांचे ढीग पाहिले.
अगुरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान्। शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च
तिथे दिव्य अगरू आणि चंदनाचे साठे होते, शुद्ध आणि खाण्यायोग्य पदार्थ, तसेच मुळे आणि फळेही होती.
महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च। दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान्
त्यांनी तिथे मौल्यवान वाहने, मधुर मध आणि दिव्य व महागड्या वस्त्रांचे साठे पाहिले.
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान्। तत्र तत्र च विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानरप्रभान्
तिथे रंगीबेरंगी कम्बळे आणि प्राण्यांच्या कातड्यांचे साठे होते, जे इथे तिथे ठेवलेले होते आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते.
ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य संचयान्। तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः
त्या वानरांनी गुहेत शोध घेताना, वेगवेगळ्या ठिकाणी शुद्ध सोन्याचे उजळ ढीग पाहिले.
ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः। तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम्
त्या शूर वानरांनी थोड्या अंतरावर एक स्त्री पाहिली, जिला झाडाच्या साली आणि काळ्या कृष्णमृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातले होते.
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा। विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः। पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासि त्वं कस्य वा बिलम्
ती एक तपस्विनी होती, संयमित आहार घेणारी आणि तेजाने उजळणारी. ते सर्व वानर आश्चर्यचकित होऊन थांबले. हनुमान तिथे पुढे जाऊन म्हणाला, 'तू कोण आहेस? आणि ही गुहा कोणाची आहे?'
ततो हनूमान् गिरिसंनिकाशः कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्। पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य
मग हनुमान, जो डोंगरासारखा भासतो, त्या वृद्ध स्त्रीला हात जोडून नमस्कार करून म्हणाला, 'तुम्ही कोण? हे घर आणि ही गुहा कुणाची आहे? ही रत्ने कुणाची आहेत, सांगा.'
thumb|एकपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडातील एकावन्नावे अध्याय ऐका.
इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम्। अब्रवीत् तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्
असं म्हणून हनुमान तिथे चिरफड आणि काळ्या मृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातलेल्या, पुण्यवती, धर्माचरण करणाऱ्या त्या तपस्विनीला म्हणाला.
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्। क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः
'आम्ही अचानक या काळोखाने भरलेल्या गुहेत आलो, आणि भूक, तहान व थकवा यामुळे अगदी दमलो आहोत.'
महद् धरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः। इमांस्त्वेवंविधान् भावान् विविधानद्भुतोपमान्
'आम्ही या मोठ्या जमिनीच्या फटीत आलो, तहानलेलो होतो, आणि येथे अनेक अद्भुत गोष्टी पाहिल्या.'
दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः सम्भ्रान्ता नष्टचेतसः। कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसंनिभाः
'हे सर्व पाहून आम्ही घाबरलो, गोंधळलो, आणि आमचे भान हरपले. हे सोन्याचे झाडे, उगवत्या सूर्यासारखी चमकणारी, कुणाची आहेत?'
शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च। काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च
'ही शुद्ध खाण्याची मुळे आणि फळे, सोन्याची राजवाडे, आणि चांदीची घरे—हे सर्व कुणाचे आहे?'
तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च। पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्याः सुरभिगन्धयः
'सोन्याच्या खिडक्या आणि रत्नांच्या जाळ्यांनी सजलेली ही घरे, फुलांनी आणि फळांनी भरलेली, सुगंधी झाडांनी वेढलेली आहेत.'
इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा। काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले
'ही जांभूवनाच्या सोन्याची झाडे कुणाच्या सामर्थ्याने निर्माण झाली? आणि हे सोन्याचे कमळे स्वच्छ पाण्यात कशी उगवली?'
कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः। आत्मनस्त्वनुभावाद् वा कस्य चैतत्तपोबलम्
'येथे सोन्याचे मासे आणि कासवे एकत्र कसे दिसतात? हे तुमच्या तपश्चर्येचे फळ आहे का, की दुसऱ्या कुणाच्या सामर्थ्यामुळे?'
अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि। एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी
'आम्हाला काहीच माहीत नाही, म्हणून तुम्ही सर्व काही सांगावे.' असे हनुमानाने विचारल्यावर, ती धर्माचरण करणारी तपस्विनी बोलू लागली.
प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता। मयो नाम महातेजा मायावी वानरर्षभ
ती सर्व प्राण्यांच्या कल्याणात रमणारी स्त्री हनुमानाला म्हणाली, 'वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमाना, इथे एक मायावी, तेजस्वी माया नावाचा असुर होता.'
तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम्। पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह
त्याने आपल्या मायेमुळे हे सगळं सोन्याचं वन निर्माण केलं; पूर्वी तो दानवांचा प्रमुख आणि विश्वकर्म्यासारखा कारागीर होता.
येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम्। स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महद्वने
त्यानेच हे सोन्याचं, दिव्य आणि उत्तम घर बांधलं; त्यासाठी त्याने मोठ्या जंगलात हजारो वर्षे कठोर तप केला.
पितामहाद् वरं लेभे सर्वमौशनसं धनम्। विधाय सर्वं बलवान् सर्वकामेश्वरस्तदा
त्याला ब्रह्मदेवाकडून उशना वंशाच्या सर्व संपत्तीचा वर मिळाला; आणि सर्व काही मिळवल्यावर तो बलवान आणि सर्व इच्छांचा स्वामी झाला.
उवास सुखितः कालं कंचिदस्मिन् महावने। तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम्
तो काही काळ या मोठ्या वनात सुखाने राहिला; आणि त्या दानवांमध्ये श्रेष्ठ असलेला माया अप्सरा हेमेच्या प्रेमात पडला.
विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरंदरः। इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम्
मग इंद्राने त्याच्याशी प्रचंड झुंज देऊन वज्राने त्याचा नाश केला; आणि हे उत्तम वन ब्रह्मदेवाने हेमेला दिलं.
शाश्वतः कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम्। दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्याः स्वयंप्रभा
हे शाश्वत सुखभोग आणि हे सोन्याचं घर तिला मिळालं; मी मेरुसावर्ण्याची कन्या स्वयंप्रभा आहे, आणि ती माझी आई आहे.
इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम। मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा
हे वानरश्रेष्ठा, मी ही हेमाच्या घराची राखण करतो. ही माझी प्रिय मैत्रीण हेमाचा नृत्य आणि गाण्यात फारच पटाईत आहे.
तयादत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनं महत्। किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ
तिने मला वर दिला म्हणून मी हे मोठं घर सांभाळतो. सांगा, तुम्ही कोणत्या कारणासाठी आणि कुणासाठी या अरण्यात आलात?
कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम्। शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च। भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हसि
हे कठीण आणि दुर्गम जंगल तुम्ही कसं पाहिलंत? शुद्ध फळं-मुळं खाऊन, पाणी प्यायल्यानंतर, आता तुम्ही मला सगळं सांगावं.
thumb|द्विपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील बावन्नावा सर्ग ऐका.