दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः। ततः पर्वतकूटाभो हनूमान् मारुतात्मजः
ती गुंफा भयानक, पाहायला कठीण आणि सर्व बाजूंनी प्रवेश करायला अवघड वाटत होती; तेव्हा वायुपुत्र हनुमान, जो पर्वतासारखा भासला—
अब्रवीद् वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः। गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्
जंगलात पारंगत असलेल्या त्या हनुमानाने वानरांना सांगितले: 'आपण डोंगरांनी वेढलेले दक्षिणेकडील प्रदेश शोधले आहेत—'
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्। अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः
'आपण सगळे खूप थकलो आहोत आणि आपल्याला मैथिली कुठेच दिसत नाही; पण या गुंफेतून हंस, बगळे आणि सारस बाहेर पडताना दिसतात.'
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः। नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः
'पाण्यात भिजलेले चक्रवाक पक्षी सर्वत्र उडताना दिसतात; इथे नक्कीच कुठेतरी पाणी आहे, कदाचित विहीर किंवा तळे असावे.'
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः। इत्युक्तास्तद् बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्
'आणि या गुंफेच्या प्रवेशद्वारी हिरवीगार झाडं उभी आहेत; असं म्हणून सगळे त्या अंधारलेल्या गुंफेत शिरले.'
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्। निशाम्य तस्मात् सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः
वानरांना तिथे चंद्रसूर्य नसलेली, अंगावर काटा आणणारी जागा दिसली; तिथून त्यांनी सिंह, वेगवेगळे वन्य प्राणी आणि पक्षी पाहिले.
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्। न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः
सिंहासारखे वानर त्या काळोखाने भरलेल्या गुंफेत शिरले; तिथे त्यांची नजर, तेज आणि ताकद काहीच चालली नाही.
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते। ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद् बिलं कपिकुञ्जराः
त्यांची नजर त्या अंधारात वाऱ्यासारखी भटकत होती; ते वानर वेगाने त्या गुंफेत आत गेले.
प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्। ततस्तस्मिन् बिले भीमे नानापादपसंकुले
त्यांना तिथे उजळ, रमणीय आणि उत्तम प्रदेश दिसला; मग त्या भयंकर गुंफेत, विविध झाडांनी भरलेल्या जागेत—
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्। ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः
एकमेकांना घट्ट धरून, ते एक योजन अंतर चालले; ते सगळे भान हरपलेले, तहानलेले आणि पाण्याच्या शोधात होते.
परिपेतुर्बिले तस्मिन् कंचित् कालमतन्द्रिताः। ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः
त्या गुहेत वानरांनी काही काळ थांबून, थकवा न येता भटकंती केली. ते सर्व वानर आता खूपच कृश झाले होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर थकवा स्पष्ट दिसत होता.
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा। ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्
जेव्हा त्या वीरांना आपला जीव वाचेल याची आशा उरली नव्हती, तेव्हा त्यांना प्रकाश दिसला. मग ते त्या जागी पोहोचले, जिथे अंधार नव्हता आणि वन फारच सुंदर दिसत होते.
ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान् दीप्तवैश्वानरप्रभान्। सालांस्तालांस्तमालांश्च पुंनागान् वञ्जुलान् धवान्
त्यांना तिथे सोन्याचे झाडे दिसली, जी अग्नीप्रमाणे तेजस्वी चमकत होती. साल, ताड, तमाळ, पुंनाग, वंजुळ आणि धव अशी विविध झाडे तिथे होती.
चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्। स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा
चंपक, नागवृक्ष आणि फुलांनी बहरलेली कर्णिकार झाडेही त्यांनी पाहिली. त्या झाडांवर सोन्याच्या फुलांचे घोस आणि विविध रंगांच्या, लाल कोंबांनी शोभा आली होती.
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्। तरुणादित्यसंकाशान् वैदूर्यमयवेदिकान्
त्या झाडांवर वेलींनी तयार झालेल्या मुकुटांवर सोन्याचे दागिने लावलेले होते. काही झाडे तर नव्या सूर्यासारखी तेजस्वी दिसत होती, आणि काहींच्या पायथ्याशी वैडूर्य मणींच्या चौकटी होत्या.
बिभ्राजमानान् वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्। नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगैर्वृताः
त्या झाडांचे रूप फारच तेजस्वी होते, काही झाडे सोन्याचीच वाटत होती. निळ्या वैडूर्य रंगाच्या कमळांनी भरलेली तळी, आणि त्यावर विविध पक्षी बसलेले होते.
महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृता बालार्कसंनिभैः। जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्चाथ पङ्कजैः
त्या परिसरात मोठ्या सोन्याच्या झाडांनी वेढलेले होते, जी उगवत्या सूर्यासारखी दिसत होती. तिथे शुद्ध सोन्याचे मासे आणि मोठी कमळेही होती.
नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः। काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च
तिथे त्यांनी स्वच्छ पाण्याने भरलेली कमळांची तळी पाहिली. तसेच सोन्याची आणि चांदीची राजवाडेही दिसली.
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च। हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च
त्या राजवाड्यांना सोन्याच्या खिडक्या होत्या, आणि मोत्यांच्या जाळ्यांनी झाकलेले होते. जमिनीवर सोनं, चांदी आणि वैडूर्य मणींची सजावट होती.
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः। पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवालमणिसंनिभान्
त्या वानरांनी तिथे सर्वत्र सुंदर, मोठी घरे पाहिली. फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली झाडे, आणि प्रवाळ व मणींसारखी शोभा असलेली झाडेही दिसली.
काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः। मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च
सोन्याच्या भुंग्यांचा गुंजारव आणि सर्वत्र मध पसरलेले होते. मणी आणि सोन्याने सजवलेली पलंग आणि आसनेही तिथे होती.
विविधानि विशालानि ददृशुस्ते समन्ततः। हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च राशयः
त्यांनी सर्वत्र विविध आणि मोठ्या प्रमाणात सोनं, चांदी आणि कांस्याच्या भांड्यांचे ढीग पाहिले.
अगुरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान्। शुचीन्यभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च
तिथे दिव्य अगरू आणि चंदनाचे साठे होते, शुद्ध आणि खाण्यायोग्य पदार्थ, तसेच मुळे आणि फळेही होती.
महार्हाणि च यानानि मधूनि रसवन्ति च। दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान्
त्यांनी तिथे मौल्यवान वाहने, मधुर मध आणि दिव्य व महागड्या वस्त्रांचे साठे पाहिले.
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान्। तत्र तत्र च विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानरप्रभान्
तिथे रंगीबेरंगी कम्बळे आणि प्राण्यांच्या कातड्यांचे साठे होते, जे इथे तिथे ठेवलेले होते आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते.
ददृशुर्वानराः शुभ्राञ्जातरूपस्य संचयान्। तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः
त्या वानरांनी गुहेत शोध घेताना, वेगवेगळ्या ठिकाणी शुद्ध सोन्याचे उजळ ढीग पाहिले.
ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः। तां च ते ददृशुस्तत्र चीरकृष्णाजिनाम्बराम्
त्या शूर वानरांनी थोड्या अंतरावर एक स्त्री पाहिली, जिला झाडाच्या साली आणि काळ्या कृष्णमृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातले होते.
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा। विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः। पप्रच्छ हनुमांस्तत्र कासि त्वं कस्य वा बिलम्
ती एक तपस्विनी होती, संयमित आहार घेणारी आणि तेजाने उजळणारी. ते सर्व वानर आश्चर्यचकित होऊन थांबले. हनुमान तिथे पुढे जाऊन म्हणाला, 'तू कोण आहेस? आणि ही गुहा कोणाची आहे?'
ततो हनूमान् गिरिसंनिकाशः कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्। पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य
मग हनुमान, जो डोंगरासारखा भासतो, त्या वृद्ध स्त्रीला हात जोडून नमस्कार करून म्हणाला, 'तुम्ही कोण? हे घर आणि ही गुहा कुणाची आहे? ही रत्ने कुणाची आहेत, सांगा.'
thumb|एकपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडातील एकावन्नावे अध्याय ऐका.