आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम्। तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत
ते त्या पर्वताच्या दक्षिण-पश्चिम टोकावर पोहोचले, आणि तिथेच राहात असताना त्यांचा बराच वेळ गेला.
स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान्। तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्
तो भाग शोधायला खूप कठीण, मोठा आणि गुहा-झाडांनी भरलेला होता; तिथे वायुपुत्राने सगळा पर्वत शोधून काढला.
परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः। गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः
गज, गवाक्ष, गवय, शरभ आणि गंधमादन हे एकमेकांपासून वेगळे असले तरी फार दूर नव्हते.
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान् जाम्बवानपि। अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः
मैंद, द्विविद, हनुमान, जांबवान, युवराज अंगद आणि वनात राहणारा ताराही तिथे होते.
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्। विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्
डोंगरांनी वेढलेल्या दक्षिण दिशेतील प्रदेश शोधून त्यांनी तिथे एक उघडं गुंफा पाहिलं.
दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्। क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः
ती दुर्गमृक्ष नावाची, राक्षसाने राखलेली कठीण गुंफा होती; भुकेने आणि तहाने त्रस्त, थकलेले आणि पाण्याच्या शोधात ते तिथे गेले.
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्। तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन्
त्यांनी ती मोठी गुंफा पाहिली, जी वेलींनी आणि झाडांनी झाकलेली होती; तिथून बगळे, हंस आणि सारस बाहेर येताना दिसले.
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः। ततस्तद् बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्
पाण्यात भिजलेले, कमळाच्या परागाने लालसर झालेले चक्रवाक पक्षीही तिथे होते; मग त्या सुगंधी आणि कठीण प्रवेश असलेल्या गुंफेजवळ ते पोहोचले.
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः। संजातपरिशङ्कास्ते तद् बिलं प्लवगोत्तमाः
त्या वानरश्रेष्ठांच्या मनात आश्चर्य आणि काळजी निर्माण झाली; ते उत्तम वानर त्या गुंफेबद्दल साशंक झाले.
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः। नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्
तरीही आनंदी आणि तेजस्वी, बलवान वानर तिथे गेले, जिथे अनेक प्राणी होते आणि ती जागा राक्षसांच्या निवासासारखी वाटत होती.
दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः। ततः पर्वतकूटाभो हनूमान् मारुतात्मजः
ती गुंफा भयानक, पाहायला कठीण आणि सर्व बाजूंनी प्रवेश करायला अवघड वाटत होती; तेव्हा वायुपुत्र हनुमान, जो पर्वतासारखा भासला—
अब्रवीद् वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः। गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्
जंगलात पारंगत असलेल्या त्या हनुमानाने वानरांना सांगितले: 'आपण डोंगरांनी वेढलेले दक्षिणेकडील प्रदेश शोधले आहेत—'
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्। अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः
'आपण सगळे खूप थकलो आहोत आणि आपल्याला मैथिली कुठेच दिसत नाही; पण या गुंफेतून हंस, बगळे आणि सारस बाहेर पडताना दिसतात.'
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः। नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः
'पाण्यात भिजलेले चक्रवाक पक्षी सर्वत्र उडताना दिसतात; इथे नक्कीच कुठेतरी पाणी आहे, कदाचित विहीर किंवा तळे असावे.'
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः। इत्युक्तास्तद् बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्
'आणि या गुंफेच्या प्रवेशद्वारी हिरवीगार झाडं उभी आहेत; असं म्हणून सगळे त्या अंधारलेल्या गुंफेत शिरले.'
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्। निशाम्य तस्मात् सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः
वानरांना तिथे चंद्रसूर्य नसलेली, अंगावर काटा आणणारी जागा दिसली; तिथून त्यांनी सिंह, वेगवेगळे वन्य प्राणी आणि पक्षी पाहिले.
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्। न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः
सिंहासारखे वानर त्या काळोखाने भरलेल्या गुंफेत शिरले; तिथे त्यांची नजर, तेज आणि ताकद काहीच चालली नाही.
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते। ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद् बिलं कपिकुञ्जराः
त्यांची नजर त्या अंधारात वाऱ्यासारखी भटकत होती; ते वानर वेगाने त्या गुंफेत आत गेले.
प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्। ततस्तस्मिन् बिले भीमे नानापादपसंकुले
त्यांना तिथे उजळ, रमणीय आणि उत्तम प्रदेश दिसला; मग त्या भयंकर गुंफेत, विविध झाडांनी भरलेल्या जागेत—
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्। ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः
एकमेकांना घट्ट धरून, ते एक योजन अंतर चालले; ते सगळे भान हरपलेले, तहानलेले आणि पाण्याच्या शोधात होते.
परिपेतुर्बिले तस्मिन् कंचित् कालमतन्द्रिताः। ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः
त्या गुहेत वानरांनी काही काळ थांबून, थकवा न येता भटकंती केली. ते सर्व वानर आता खूपच कृश झाले होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर थकवा स्पष्ट दिसत होता.
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा। ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्
जेव्हा त्या वीरांना आपला जीव वाचेल याची आशा उरली नव्हती, तेव्हा त्यांना प्रकाश दिसला. मग ते त्या जागी पोहोचले, जिथे अंधार नव्हता आणि वन फारच सुंदर दिसत होते.
ददृशुः काञ्चनान् वृक्षान् दीप्तवैश्वानरप्रभान्। सालांस्तालांस्तमालांश्च पुंनागान् वञ्जुलान् धवान्
त्यांना तिथे सोन्याचे झाडे दिसली, जी अग्नीप्रमाणे तेजस्वी चमकत होती. साल, ताड, तमाळ, पुंनाग, वंजुळ आणि धव अशी विविध झाडे तिथे होती.
चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्। स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा
चंपक, नागवृक्ष आणि फुलांनी बहरलेली कर्णिकार झाडेही त्यांनी पाहिली. त्या झाडांवर सोन्याच्या फुलांचे घोस आणि विविध रंगांच्या, लाल कोंबांनी शोभा आली होती.
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्। तरुणादित्यसंकाशान् वैदूर्यमयवेदिकान्
त्या झाडांवर वेलींनी तयार झालेल्या मुकुटांवर सोन्याचे दागिने लावलेले होते. काही झाडे तर नव्या सूर्यासारखी तेजस्वी दिसत होती, आणि काहींच्या पायथ्याशी वैडूर्य मणींच्या चौकटी होत्या.
बिभ्राजमानान् वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्। नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगैर्वृताः
त्या झाडांचे रूप फारच तेजस्वी होते, काही झाडे सोन्याचीच वाटत होती. निळ्या वैडूर्य रंगाच्या कमळांनी भरलेली तळी, आणि त्यावर विविध पक्षी बसलेले होते.
महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृता बालार्कसंनिभैः। जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्चाथ पङ्कजैः
त्या परिसरात मोठ्या सोन्याच्या झाडांनी वेढलेले होते, जी उगवत्या सूर्यासारखी दिसत होती. तिथे शुद्ध सोन्याचे मासे आणि मोठी कमळेही होती.
नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः। काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च
तिथे त्यांनी स्वच्छ पाण्याने भरलेली कमळांची तळी पाहिली. तसेच सोन्याची आणि चांदीची राजवाडेही दिसली.
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च। हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च
त्या राजवाड्यांना सोन्याच्या खिडक्या होत्या, आणि मोत्यांच्या जाळ्यांनी झाकलेले होते. जमिनीवर सोनं, चांदी आणि वैडूर्य मणींची सजावट होती.
ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः। पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवालमणिसंनिभान्
त्या वानरांनी तिथे सर्वत्र सुंदर, मोठी घरे पाहिली. फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली झाडे, आणि प्रवाळ व मणींसारखी शोभा असलेली झाडेही दिसली.