ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्। शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः
वानरांनी शरद ऋतूच्या ढगांसारखा, सुंदर श्वेत पर्वत, ज्याला अनेक शिखरं आणि गुहा होत्या, तो चढला.
तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च। विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकांक्षिणः
सीतेचं दर्शन व्हावं म्हणून वानरश्रेष्ठांनी तिथलं रम्य लोध्राचं वन आणि सप्तपर्णाचं वन शोधलं.
तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः। न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम्
त्या पराक्रमी आणि थकलेल्या वानरांनी शिखरावर चढूनही, रामाची प्रिय राणी वैदेही त्यांना दिसली नाही.
ते तु दृष्टिगतं दृष्ट्वा तं शैलं बहुकन्दरम्। अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः
पण अनेक गुहांनी भरलेला तो डोंगर नजरेस पडल्यावर, वानरांनी सर्वदिशांनी पाहत तो चढायला सुरुवात केली.
अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः। स्थिता मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः
मग ते थकून, मनानेही दमलेले, खाली जमिनीवर उतरले आणि एका झाडाखाली थोडा वेळ विसावले.
ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः। पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम्
थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यावर, थोडा थकवा कमी झाल्यावर, त्यांनी पुन्हा संपूर्ण दक्षिण दिशा शोधायला सुरुवात केली.
हनुमत्प्रमुखास्तावत् प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः। विन्ध्यमेवादितः कृत्वा विचेरुश्च समन्ततः
मग हनुमानाच्या पुढाकाराने, वानरश्रेष्ठांनी विंध्य पर्वताला सुरुवात मानून सर्वदिशांनी शोध घेतला.
thumb|पञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील पन्नासावा सर्ग ऐका.
सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान् कपिः। विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च
हनुमान वानर, तारा आणि अंगदासोबत एकत्र येऊन विंध्याच्या गुहा आणि दाट झाडी शोधू लागला.
सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तदा। विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च
तिथे सर्वत्र सिंह आणि वाघ राहणाऱ्या गुहा होत्या, आणि त्या पर्वतावर कठीण जागा आणि मोठे धबधबे होते.
आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम्। तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत
ते त्या पर्वताच्या दक्षिण-पश्चिम टोकावर पोहोचले, आणि तिथेच राहात असताना त्यांचा बराच वेळ गेला.
स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान्। तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्
तो भाग शोधायला खूप कठीण, मोठा आणि गुहा-झाडांनी भरलेला होता; तिथे वायुपुत्राने सगळा पर्वत शोधून काढला.
परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः। गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः
गज, गवाक्ष, गवय, शरभ आणि गंधमादन हे एकमेकांपासून वेगळे असले तरी फार दूर नव्हते.
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान् जाम्बवानपि। अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः
मैंद, द्विविद, हनुमान, जांबवान, युवराज अंगद आणि वनात राहणारा ताराही तिथे होते.
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्। विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्
डोंगरांनी वेढलेल्या दक्षिण दिशेतील प्रदेश शोधून त्यांनी तिथे एक उघडं गुंफा पाहिलं.
दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्। क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः
ती दुर्गमृक्ष नावाची, राक्षसाने राखलेली कठीण गुंफा होती; भुकेने आणि तहाने त्रस्त, थकलेले आणि पाण्याच्या शोधात ते तिथे गेले.
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्। तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन्
त्यांनी ती मोठी गुंफा पाहिली, जी वेलींनी आणि झाडांनी झाकलेली होती; तिथून बगळे, हंस आणि सारस बाहेर येताना दिसले.
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः। ततस्तद् बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्
पाण्यात भिजलेले, कमळाच्या परागाने लालसर झालेले चक्रवाक पक्षीही तिथे होते; मग त्या सुगंधी आणि कठीण प्रवेश असलेल्या गुंफेजवळ ते पोहोचले.
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः। संजातपरिशङ्कास्ते तद् बिलं प्लवगोत्तमाः
त्या वानरश्रेष्ठांच्या मनात आश्चर्य आणि काळजी निर्माण झाली; ते उत्तम वानर त्या गुंफेबद्दल साशंक झाले.
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः। नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्
तरीही आनंदी आणि तेजस्वी, बलवान वानर तिथे गेले, जिथे अनेक प्राणी होते आणि ती जागा राक्षसांच्या निवासासारखी वाटत होती.
दुर्दर्शमिव घोरं च दुर्विगाह्यं च सर्वशः। ततः पर्वतकूटाभो हनूमान् मारुतात्मजः
ती गुंफा भयानक, पाहायला कठीण आणि सर्व बाजूंनी प्रवेश करायला अवघड वाटत होती; तेव्हा वायुपुत्र हनुमान, जो पर्वतासारखा भासला—
अब्रवीद् वानरान् घोरान् कान्तारवनकोविदः। गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्
जंगलात पारंगत असलेल्या त्या हनुमानाने वानरांना सांगितले: 'आपण डोंगरांनी वेढलेले दक्षिणेकडील प्रदेश शोधले आहेत—'
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्। अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः
'आपण सगळे खूप थकलो आहोत आणि आपल्याला मैथिली कुठेच दिसत नाही; पण या गुंफेतून हंस, बगळे आणि सारस बाहेर पडताना दिसतात.'
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः। नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः
'पाण्यात भिजलेले चक्रवाक पक्षी सर्वत्र उडताना दिसतात; इथे नक्कीच कुठेतरी पाणी आहे, कदाचित विहीर किंवा तळे असावे.'
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः। इत्युक्तास्तद् बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्
'आणि या गुंफेच्या प्रवेशद्वारी हिरवीगार झाडं उभी आहेत; असं म्हणून सगळे त्या अंधारलेल्या गुंफेत शिरले.'
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्। निशाम्य तस्मात् सिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्षिणः
वानरांना तिथे चंद्रसूर्य नसलेली, अंगावर काटा आणणारी जागा दिसली; तिथून त्यांनी सिंह, वेगवेगळे वन्य प्राणी आणि पक्षी पाहिले.
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्। न तेषां सज्जते दृष्टिर्न तेजो न पराक्रमः
सिंहासारखे वानर त्या काळोखाने भरलेल्या गुंफेत शिरले; तिथे त्यांची नजर, तेज आणि ताकद काहीच चालली नाही.
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते। ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद् बिलं कपिकुञ्जराः
त्यांची नजर त्या अंधारात वाऱ्यासारखी भटकत होती; ते वानर वेगाने त्या गुंफेत आत गेले.
प्रकाशं चाभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्। ततस्तस्मिन् बिले भीमे नानापादपसंकुले
त्यांना तिथे उजळ, रमणीय आणि उत्तम प्रदेश दिसला; मग त्या भयंकर गुंफेत, विविध झाडांनी भरलेल्या जागेत—
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्। ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः सम्भ्रान्ताः सलिलार्थिनः
एकमेकांना घट्ट धरून, ते एक योजन अंतर चालले; ते सगळे भान हरपलेले, तहानलेले आणि पाण्याच्या शोधात होते.