अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम्। कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद् ब्रवीम्यहम्
संकल्प, कौशल्य आणि मनाचा धीर हे यश मिळवण्यासाठी आवश्यक असतात, म्हणून मी हे तुमच्याशी बोलतो.
अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः। खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेव विचिन्वताम्
आताही वनवासी वानरांनी हे कठीण जंगल पुन्हा शोधावे, थकवा सोडून सर्वांनी पुन्हा एकदा हे जंगल नीट तपासावे.
अवश्यं कुर्वतां तस्य दृश्यते कर्मणः फलम्। परं निर्वेदमागम्य नहि नोन्मीलनं क्षमम्
जो प्रयत्न करत राहतो त्याला नक्कीच त्याच्या कृत्याचे फळ मिळते; पण मनात नाउमेद आला तर काहीच साध्य होत नाही.
सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः। भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः
सुग्रीव हा रागीट आणि कडक शासन करणारा राजा आहे, वानरांनो; त्याची आणि महात्मा रामाची नेहमीच भीती बाळगा.
हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते। उच्यतां हि क्षमं यत् तत् सर्वेषामेव वानराः
हे तुमच्या हितासाठी सांगितलं आहे; तुम्हाला आवडत असेल तर ते करा. सर्व वानरांनी योग्य वाटत असेल तर तेही सांगावं.
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः। उवाच व्यक्तया वाचा पिपासाश्रमखिन्नया
अंगदाचं बोलणं ऐकून, गंधमादनाने तहान आणि थकव्यामुळे दमलेला असतानाही स्पष्टपणे उत्तर दिलं.
सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह। हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम्
अंगदाने जे सांगितलं ते खरंच तुमच्यासाठी योग्य आहे; ते हिताचं आणि मनासारखं आहे — त्याचं बोलणं अमलात आणा.
पुनर्मार्गामहे शैलान् कन्दरांश्च शिलांस्तथा। काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च
चला, आपण पुन्हा डोंगर, गुहा, खडक, ओसाड जंगलं आणि डोंगरातील झरे शोधूया.
यथोद्दिष्टानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना। विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि संगताः
महात्मा सुग्रीवाने ज्या सर्व जागा सांगितल्या आहेत, त्या सर्वांनी एकत्र येऊन जंगल आणि डोंगरातील किल्ले शोधावेत.
ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः। विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम्
मग ते बलवान वानर पुन्हा उठले आणि विंध्याच्या जंगलांनी व्यापलेल्या दक्षिण दिशेला शोधू लागले.
ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम्। शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः
वानरांनी शरद ऋतूच्या ढगांसारखा, सुंदर श्वेत पर्वत, ज्याला अनेक शिखरं आणि गुहा होत्या, तो चढला.
तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च। विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकांक्षिणः
सीतेचं दर्शन व्हावं म्हणून वानरश्रेष्ठांनी तिथलं रम्य लोध्राचं वन आणि सप्तपर्णाचं वन शोधलं.
तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः। न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम्
त्या पराक्रमी आणि थकलेल्या वानरांनी शिखरावर चढूनही, रामाची प्रिय राणी वैदेही त्यांना दिसली नाही.
ते तु दृष्टिगतं दृष्ट्वा तं शैलं बहुकन्दरम्। अध्यारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः
पण अनेक गुहांनी भरलेला तो डोंगर नजरेस पडल्यावर, वानरांनी सर्वदिशांनी पाहत तो चढायला सुरुवात केली.
अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः। स्थिता मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः
मग ते थकून, मनानेही दमलेले, खाली जमिनीवर उतरले आणि एका झाडाखाली थोडा वेळ विसावले.
ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः। पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम्
थोडा वेळ विश्रांती घेतल्यावर, थोडा थकवा कमी झाल्यावर, त्यांनी पुन्हा संपूर्ण दक्षिण दिशा शोधायला सुरुवात केली.
हनुमत्प्रमुखास्तावत् प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः। विन्ध्यमेवादितः कृत्वा विचेरुश्च समन्ततः
मग हनुमानाच्या पुढाकाराने, वानरश्रेष्ठांनी विंध्य पर्वताला सुरुवात मानून सर्वदिशांनी शोध घेतला.
thumb|पञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील पन्नासावा सर्ग ऐका.
सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान् कपिः। विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च
हनुमान वानर, तारा आणि अंगदासोबत एकत्र येऊन विंध्याच्या गुहा आणि दाट झाडी शोधू लागला.
सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तदा। विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च
तिथे सर्वत्र सिंह आणि वाघ राहणाऱ्या गुहा होत्या, आणि त्या पर्वतावर कठीण जागा आणि मोठे धबधबे होते.
आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्षिणपश्चिमाम्। तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत
ते त्या पर्वताच्या दक्षिण-पश्चिम टोकावर पोहोचले, आणि तिथेच राहात असताना त्यांचा बराच वेळ गेला.
स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहागहनवान् महान्। तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्
तो भाग शोधायला खूप कठीण, मोठा आणि गुहा-झाडांनी भरलेला होता; तिथे वायुपुत्राने सगळा पर्वत शोधून काढला.
परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः। गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः
गज, गवाक्ष, गवय, शरभ आणि गंधमादन हे एकमेकांपासून वेगळे असले तरी फार दूर नव्हते.
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमान् जाम्बवानपि। अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः
मैंद, द्विविद, हनुमान, जांबवान, युवराज अंगद आणि वनात राहणारा ताराही तिथे होते.
गिरिजालावृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्। विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्
डोंगरांनी वेढलेल्या दक्षिण दिशेतील प्रदेश शोधून त्यांनी तिथे एक उघडं गुंफा पाहिलं.
दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्। क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रान्तास्तु सलिलार्थिनः
ती दुर्गमृक्ष नावाची, राक्षसाने राखलेली कठीण गुंफा होती; भुकेने आणि तहाने त्रस्त, थकलेले आणि पाण्याच्या शोधात ते तिथे गेले.
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्। तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन्
त्यांनी ती मोठी गुंफा पाहिली, जी वेलींनी आणि झाडांनी झाकलेली होती; तिथून बगळे, हंस आणि सारस बाहेर येताना दिसले.
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः। ततस्तद् बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्
पाण्यात भिजलेले, कमळाच्या परागाने लालसर झालेले चक्रवाक पक्षीही तिथे होते; मग त्या सुगंधी आणि कठीण प्रवेश असलेल्या गुंफेजवळ ते पोहोचले.
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः। संजातपरिशङ्कास्ते तद् बिलं प्लवगोत्तमाः
त्या वानरश्रेष्ठांच्या मनात आश्चर्य आणि काळजी निर्माण झाली; ते उत्तम वानर त्या गुंफेबद्दल साशंक झाले.
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः। नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्
तरीही आनंदी आणि तेजस्वी, बलवान वानर तिथे गेले, जिथे अनेक प्राणी होते आणि ती जागा राक्षसांच्या निवासासारखी वाटत होती.