न चात्र वृक्षा नौषध्यो न वल्ल्यो नापि वीरुधः। स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः
तिथे झाडं नाहीत, औषधी नाहीत, वेल नाहीत, गवतही नाही; फक्त जमिनीवर कमळाच्या तलावात फुललेली कमळं आणि चकाकणारी पानं आहेत.
प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्च विवर्जिताः। कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः
ती तलावं सुंदर आणि सुगंधी आहेत, पण त्यावर भुंगे नाहीत; तिथे कंडू नावाचा एक मोठा, सत्य बोलणारा आणि तपस्वी ऋषी राहत होता.
महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः। तस्य तस्मिन् वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः
तो महर्षी अत्यंत कठोर आणि नियम पाळणारा होता; त्या जंगलात त्याचा दहा वर्षांचा मुलगा हरवला, ज्याचा मृत्यू ठरलेला होता.
प्रणष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तेन महामुनिः। तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम्
मुलगा हरवल्याने तो मोठा ऋषी रागावला आणि धर्मनिष्ठ असल्याने त्याने त्या सगळ्या मोठ्या जंगलाला शाप दिला.
अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम्। तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च
ते जंगल निर्जन, प्रवेश करायला कठीण, आणि प्राणी-पक्ष्यांशिवाय झालं; म्हणून तुम्ही तिथल्या जंगलाच्या कडा आणि पर्वतांच्या गुहा शोधा.
प्रभवाणि नदीनां च विचिन्वन्ति समाहिताः। तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम्
सर्वांनी एकाग्रतेने नद्यांची उगमस्थाने आणि पर्वतांच्या गुहा शोधल्या; पण तिथेही त्या महान वानरांना जनकनंदिनी सिता सापडली नाही.
हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः। ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम्
सुग्रीवाला आनंद देणारा रावण किंवा सीतेचा अपहरण करणारा कुठेच त्यांना दिसला नाही.
ददृशुर्भीमकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम्। तं दृष्ट्वा वानरा घोरं स्थितं शैलमिवासुरम्
त्या दाट वेलींनी आणि झुडपांनी भरलेल्या भयंकर जागेत शिरल्यावर, त्यांनी एक भीषण, निर्भय राक्षस पाहिला.
गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम्। सोऽपि तान् वानरान् सर्वान् नष्टाः स्थेत्यब्रवीद् बली
तो पर्वतासारखा मोठा राक्षस पाहताच सगळे वानर घाबरून मागे हटले; पण तो बलवान राक्षस त्यांना म्हणाला, 'तुम्ही आता हरवलात!'
अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संगतम्। तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा
तो राक्षस रागाने मुठ आवळून त्यांच्यावर धावून आला; तेव्हा अचानक वालिपुत्र अंगदाने त्याला जोरात मारले.
रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह। स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्
तो रावण आहे हे ओळखून अंगदाने आपल्या तळहाताने त्याला जबरदस्त फटका दिला.
असुरो न्यपतद् भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः। ते तु तस्मिन् निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः
वालिपुत्राच्या त्या फटक्याने तो राक्षस तोंडातून रक्त ओकत खाली कोसळला, जणू एखादा पर्वतच पडला.
व्यचिन्वन् प्रायशस्तत्र सर्वं ते गिरिगह्वरम्। विचितं तु ततः सर्वं सर्वे ते काननौकसः
तो राक्षस निष्प्राण पडल्यावर, विजयी वानरांनी सर्व पर्वताच्या गुहा आणि दऱ्या नीट शोधून काढल्या.
अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम्। ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः। एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः
त्यानंतर सगळ्या वनवासी वानरांनी दुसरी एक भयंकर पर्वतगुहा तपासली; तिथेही शोधून दमून ते बाहेर आले आणि एकांतात झाडाच्या मुळाशी उदासपणे बसले.
thumb|एकोनपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥४-
आता एकोणपन्नासावा सर्ग ऐका.
अथाङ्गदस्तदा सर्वान् वानरानिदमब्रवीत्। परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः
तेव्हा अंगदाने सगळ्या वानरांना शांतपणे धीर देत असे म्हणाले.
वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च। दरी गिरिगुहाश्चैव विचिताः सर्वमन्ततः
आपण सर्वांनी जंगलं, डोंगर, नद्या, कठीण आणि दाट जागा, दऱ्या आणि पर्वताच्या गुहा — हे सगळं नीट शोधून काढलं आहे.
तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते। तथा रक्षोऽपहर्ता च सीतायाश्चैव दुष्कृती
आपण सर्वत्र शोधलं, तरीही आपल्याला जानकी किंवा सीतेला पळवणारा दुष्ट राक्षस कुठेच दिसत नाही.
कालश्च नो महान् यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः। तस्माद् भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः
आपला पुष्कळ वेळ गेला आहे आणि सुग्रीवाचा आदेशही कठोर आहे; म्हणून तुम्ही सगळ्यांनी मिळून सर्व दिशांना शोधा.
विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम्। विचिनुध्वं तथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम्
आता झोप, दुःख आणि आळस बाजूला ठेवून, अशा रीतीने सीतेचा शोध घ्या की आपण जनकनंदिनीला पाहू शकू.
अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम्। कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद् ब्रवीम्यहम्
संकल्प, कौशल्य आणि मनाचा धीर हे यश मिळवण्यासाठी आवश्यक असतात, म्हणून मी हे तुमच्याशी बोलतो.
अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः। खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेव विचिन्वताम्
आताही वनवासी वानरांनी हे कठीण जंगल पुन्हा शोधावे, थकवा सोडून सर्वांनी पुन्हा एकदा हे जंगल नीट तपासावे.
अवश्यं कुर्वतां तस्य दृश्यते कर्मणः फलम्। परं निर्वेदमागम्य नहि नोन्मीलनं क्षमम्
जो प्रयत्न करत राहतो त्याला नक्कीच त्याच्या कृत्याचे फळ मिळते; पण मनात नाउमेद आला तर काहीच साध्य होत नाही.
सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः। भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः
सुग्रीव हा रागीट आणि कडक शासन करणारा राजा आहे, वानरांनो; त्याची आणि महात्मा रामाची नेहमीच भीती बाळगा.
हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते। उच्यतां हि क्षमं यत् तत् सर्वेषामेव वानराः
हे तुमच्या हितासाठी सांगितलं आहे; तुम्हाला आवडत असेल तर ते करा. सर्व वानरांनी योग्य वाटत असेल तर तेही सांगावं.
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः। उवाच व्यक्तया वाचा पिपासाश्रमखिन्नया
अंगदाचं बोलणं ऐकून, गंधमादनाने तहान आणि थकव्यामुळे दमलेला असतानाही स्पष्टपणे उत्तर दिलं.
सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह। हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम्
अंगदाने जे सांगितलं ते खरंच तुमच्यासाठी योग्य आहे; ते हिताचं आणि मनासारखं आहे — त्याचं बोलणं अमलात आणा.
पुनर्मार्गामहे शैलान् कन्दरांश्च शिलांस्तथा। काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च
चला, आपण पुन्हा डोंगर, गुहा, खडक, ओसाड जंगलं आणि डोंगरातील झरे शोधूया.
यथोद्दिष्टानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना। विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि संगताः
महात्मा सुग्रीवाने ज्या सर्व जागा सांगितल्या आहेत, त्या सर्वांनी एकत्र येऊन जंगल आणि डोंगरातील किल्ले शोधावेत.
ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः। विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम्
मग ते बलवान वानर पुन्हा उठले आणि विंध्याच्या जंगलांनी व्यापलेल्या दक्षिण दिशेला शोधू लागले.