thumb|षट्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः ॥१-
आता छत्तीसावा सर्ग ऐका.
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ । प्रतिनन्द्य कथां वीरावूचतुर्मुनिपुङ्गवम् ॥१-३६-
मुनींनी कथा सांगितल्यावर, वीर राम आणि लक्ष्मण यांनी ती कथा आनंदाने ऐकली आणि त्या श्रेष्ठ मुनीला विचारले.
धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया । दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाया वक्तुमर्हसि । विस्तरं विस्तरज्ञोऽसि दिव्यमानुषसम्भवम् ॥१-३६-
ब्राह्मण, तू ही उत्तम आणि धर्मयुक्त कथा सांगितलीस; आता पर्वतराजाच्या ज्येष्ठ कन्येच्या जन्माची सविस्तर माहिती सांग, कारण तुला तिच्या दिव्य आणि मानवी जन्माची सर्व कथा माहीत आहे.
त्रीन् पथो हेतुना केन प्लावयेल्लोकपावनी । कथं गङ्गां त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा ॥१-३६-
जगाला पावन करणारी गंगा तीन वाटांनी कोणत्या कारणाने वाहते? आणि ती सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ गंगा 'तीन वाटांनी वाहणारी' म्हणून कशी प्रसिद्ध झाली?
त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता । तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः ॥१-३६-
तीनही लोकांत, धर्म जाणणारा, गंगेला कोणत्या कर्मांनी आणि कोणाच्या संगतीने हे स्थान मिळाले? असे काकुत्स्थ वंशज विचारताच, तपश्चर्येने महान असलेल्या विश्वामित्रांनी उत्तर दिले.
निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत् । पुरा राम कृतोद्वाहः शितिकण्ठो महातपाः ॥१-३६-
मुनींच्या सभेत त्यांनी संपूर्ण कथा सांगितली: पूर्वी, राम, महातपस्वी शितिकंठाचे लग्न नुकतेच झाले होते.
दृष्ट्वा च भगवान् देवीं मैथुनायोपचक्रमे । तस्य संक्रीडमानस्य महादेवस्य धीमतः । शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम् ॥१-३६-
महालक्ष्मीला पाहून भगवान शंकर तिच्याशी एकरूप झाले. महादेव, ज्यांना शितिकंठ म्हणतात, ते देवीसोबत रमले आणि या रमणेत शंभर दिव्य वर्षे कशी गेली ते कळलेच नाही.
न चापि तनयो राम तस्यामासीत् परंतप । सर्वे देवाः समुद्युक्ताः पितामहपुरोगमाः ॥१-३६-
पण, हे राम, इतके दिवस गेले तरी त्या देवीला पुत्र झाला नाही. मग सर्व देव, ब्रह्मदेवांच्या पुढाकाराने, चिंतेत पडले.
यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत् प्रतिसहिष्यति । अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन् ॥१-३६-
जर इथे एखादे असामान्य अस्तित्व जन्माला आले, तर त्याला कोण थांबवू शकेल? असे म्हणून सर्व देव एकत्र आले, वंदन करून म्हणाले—
देवदेव महादेव लोकस्यास्य हिते रत । सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥१-३६-
देवतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या महादेव, तुम्ही नेहमी जगाच्या कल्याणात रममाण असता. आम्ही सर्वांनी वंदन केल्यावर कृपा करा.
न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजः सुरोत्तम । ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर ॥१-३६-
हे श्रेष्ठ देव, तुमचे तेज हे सर्व लोक सहन करू शकणार नाहीत. ब्रह्मदेवाच्या तपश्चर्येने युक्त होऊन, देवीसोबत तुम्ही तप करा.
त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय । रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान् नालोकं कर्तुमर्हसि ॥१-३६-
तीनही लोकांच्या हितासाठी, तुमचे तेज तुम्ही तेजातच स्थिर करा. सर्व लोकांचे रक्षण करा; जगाचा विनाश होऊ देऊ नका.
देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः । बाढमित्यब्रवीत् सर्वान् पुनश्चेदमुवाच ह ॥१-३६-
देवतांचे हे बोल ऐकून, सर्व लोकांचे ईश्वर महादेव म्हणाले, 'ठीक आहे.' आणि पुन्हा सर्वांना असे सांगितले—
धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजसैव सहोमया । त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु ॥१-३६-
मी माझे तेज, देवीसोबत, तेजानेच आवरू शकेन. मग सर्व देव आणि पृथ्वी यांना शांती लाभो.
यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् । धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥१-३६-
माझे हे श्रेष्ठ तेज, जे जागेवरून हलले आहे, ते कोण सहन करील? हे उत्तम देवहो, मला सांगा.
एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम् । यत्तेजः क्षुभितं ह्यद्य तद्धरा धारयिष्यति ॥१-३६-
मग देवांनी वृषध्वज महादेवांना उत्तर दिले, 'आज जे तुमचे तेज जागेवरून हलले आहे, ते पृथ्वी धारण करील.'
एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महाबलः । तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना ॥१-३६-
असे ऐकून, सर्व देवांचे स्वामी महादेवांनी आपले महान तेज सोडले, आणि त्या तेजाने पर्वत, अरण्यांसह संपूर्ण पृथ्वी व्यापली.
ततो देवाः पुनरिदमूचुश्चापि हुताशनम् । आविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः ॥१-३६-
मग देवांनी पुन्हा अग्नीला सांगितले, 'हे महान तेजस्वी अग्नी, वायूसह रौद्र रूपाने तू या तेजात प्रवेश कर.'
तदग्निना पुनर्व्याप्तं संजातं श्वेतपर्वतम् । दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम् ॥१-३६-
मग अग्नीने त्या तेजात प्रवेश केला आणि त्यातून शुभ्र पर्वत व दिव्य शरवण निर्माण झाले, जे अग्नी व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होते.
यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयोऽग्निसम्भवः । अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षिगणास्तदा ॥१-३६-
त्याच ठिकाणी, अग्नीपासून उत्पन्न झालेला, महान तेजस्वी कार्तिकेय जन्माला आला. त्यावेळी सर्व देव आणि ऋषीगणांनी पार्वती आणि शंकराची पूजा केली.
पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्तदा । अथ शैलसुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥१-३६-
त्यांनी अत्यंत भक्तीभावाने पूजा केली आणि मनापासून प्रसन्न झाले. मग, हे राम, पर्वतराजकन्या पार्वतीने देवांना असे सांगितले—
समन्युरशपत् सर्वान् क्रोधसंरक्तलोचना । यस्मान्निवारिता चाहं संगता पुत्रकाम्यया ॥१-३६-
ती अत्यंत रागावली, डोळे क्रोधाने लाल झाले आणि सर्व देवांना शाप दिला—'माझी इच्छा पुत्रप्राप्तीची असतानाही, मला रोखले गेले.'
अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुमर्हथ । अद्यप्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥१-३६-
'म्हणून, आता पुढे तुमच्या स्वतःच्या पत्नींपासून तुम्हाला अपत्य होणार नाही. आजपासून तुमच्या सर्व पत्नी अपत्यरहित राहतील.'
एवमुक्त्वा सुरान् सर्वाञ्शशाप पृथिवीमपि । अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि ॥१-३६-
असे म्हणून तिने सर्व देवांना शाप दिला आणि पृथ्वीला देखील शाप दिला—'हे पृथ्वी, तू एकरूप राहणार नाहीस; तू अनेक रूपे धारण करशील.'
न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषीकृता । प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधो मम पुत्रमनिच्छती ॥१-३६-
तुझं मन इतकं अंधारलेलं आहे की, तू माझ्या मुलाला नकोसं मानल्यामुळे आणि मला रागावल्यामुळे, तुला कधीच मुलामुळे मिळणारा आनंद मिळणार नाही.
तान् सर्वान् पीडितान् दृष्ट्वा सुरान् सुरपतिस्तदा । गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम् ॥१-३६-
सर्व देवता त्रासलेले पाहून, त्या वेळी देवांचा स्वामी वरुण ज्या दिशेला पहारा देतो त्या दिशेला निघाला.
स गत्वा तप आतिष्ठत् पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः । हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वरः ॥१-३६-
तो तिथे जाऊन, हिमालयाच्या उत्तरेकडील कड्यावर, देवीसोबत महादेवाने कठोर तपश्चर्या सुरू केली.
एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदितः गङ्गायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मण ॥१-३६-
हे राम, पर्वतराजाच्या कन्येने तुला हा सगळा वृत्तांत सांगितला आहे. आता लक्ष्मणासह तू माझ्याकडून गंगेच्या उत्पत्तीची कथा ऐक.
thumb|सप्तत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मिकी रामायणाच्या बालकांडातील सदतीसावा सर्ग ऐका.
तप्यमाने तदा देवे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन् ॥१-३७-
त्या वेळी देवता तप करत असताना, इंद्र आणि अग्नी यांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देवता सेनापती मिळावा म्हणून पितामहाकडे गेले.