तस्मात् तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः । जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥१-२-
मग त्या जोडप्यातून एक नर पक्षी, वाईट हेतूने आलेल्या शिकाऱ्याने, त्या ऋषींच्या डोळ्यांसमोर, ठार मारला.
तं शोणितपरीताङ्गं चेष्टमानं महीतले । भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥१-२-
त्याचा जोडीदार रक्ताने माखलेला, जमिनीवर तडफडत असताना, त्याची मादी हे पाहून फार दुःखाने हंबरली.
वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा । ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्त्रिणा सहितेन वै ॥१-२-
आपल्या जोडीदारापासून वेगळी पडलेली ती द्विज पक्षीण, तांबड्या डोक्याचा, सुंदर पिसारा असलेला, आणि मदमस्त असलेल्या आपल्या जोडीदारासाठी शोक करत राहिली.
तथाविधं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् । ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥१-२-
असा पक्षी शिकाऱ्याने ठार मारलेला पाहून, त्या धर्मात्मा ऋषींच्या मनात करुणा दाटून आली.
ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः । निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥१-२-
मग त्या करुणेने भारावून, 'हे अधर्म आहे' असं मनात येऊन, रडणाऱ्या कौरविणीकडे पाहून ऋषी म्हणाले—
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥१-२-
'शिकाऱ्या, तू कधीही चांगली कीर्ती मिळवू नकोस, कारण तू वासनेने पछाडून, या कौरव पक्ष्यांच्या जोडप्यातला एक मारलास.'
तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः । शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥१-२-
असं बोलताना, त्या ऋषींच्या मनात विचार आला—'या पक्ष्याच्या दुःखाने मी काय बोलून गेलो?'
चिन्तयन् स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् । शिष्यं चैवाब्रवीद् वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥१-२-
मग तो बुद्धिमान आणि विचारशील ऋषी, मन एकाग्र करून, आपल्या शिष्याला म्हणाला—
पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः । शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥१-२-
'माझ्या शोकातून ओघाने आलेला हा श्लोक, छंदबद्ध, अक्षरांची योग्य मांडणी असलेला, आणि स्वरबद्ध असावा, याप्रमाणेच राहो.'
शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् । प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥१-२-
ऋषींच्या या उत्तम वचनांना शिष्याने आनंदाने स्वीकारलं, आणि गुरू त्याच्यावर खूष झाले.
सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन् यथाविधि । तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥१-२-
मग त्या तीर्थस्थळी विधिपूर्वक स्नान करून, ऋषी त्या प्रसंगाचा विचार करत परतले.
भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान् गुरोः । कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥१-२-
मग विनम्र आणि विद्वान भारद्वाज, पाण्याचा भरलेला कलश घेऊन, आपल्या गुरूंच्या मागे चालत गेला.
स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् । उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥१-२-
शिष्याबरोबर आश्रमात प्रवेश करून, धर्मज्ञ ऋषी बसले, इतर गोष्टी सांगू लागले आणि ध्यानात मग्न झाले.
आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः । चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥१-२-
मग जगाचा सृष्टीकर्ता, चार तोंडांचा, तेजस्वी ब्रह्मा स्वतः त्या श्रेष्ठ ऋषीला भेटायला आला.
वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः । प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥१-२-
वाल्मीकींनी त्यांना पाहताच, ताबडतोब उठून, हात जोडून, मन एकाग्र करून, अत्यंत आश्चर्याने उभे राहिले.
पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः । प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वा चैव निरामयम् ॥१-२-
त्यांनी त्या देवतेचे पाद्य, अर्घ्य, आसन आणि नमस्कार करून आदरपूर्वक स्वागत केले, आणि विधिपूर्वक वंदन करून, त्यांची कुशल विचारली.
अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते । वाल्मीकये च ऋषये संदिदेशासनं ततः ॥१-२-
मग तो भगवंत अत्यंत सन्मानित आसनावर बसला, आणि वाल्मीकी ऋषींनाही बसायला सांगितले.
ब्रह्मणा समनुज्ञातः सोऽप्युपाविशदासने । उपविष्टे तदा तस्मिन् साक्षाल्लोकपितामहे ।॥१-२-
ब्रह्मदेवांची परवानगी मिळाल्यावर, तोही आपल्या आसनावर बसला. त्यावेळी सर्व जगाचा पितामह तिथे प्रत्यक्ष उपस्थित होता.
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः । पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।॥१-२-
त्या घटनेतच मन लावून वाल्मिकी ध्यानात मग्न झाला. वैरभाव मनात धरून पापी माणसाने केलेल्या क्रूर कृत्याचा तो विचार करू लागला.
यत् तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् । शोचन्नेव पुनः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं जगौ ॥१-२-
कसा सुंदर आवाज असलेला क्रौंच पक्षी कारण नसताना मारला गेला, याची शोक करताना, त्याने पुन्हा त्या क्रौंचीचा शोक करत हा श्लोक गायला.
पुनरन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः । तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन् मुनिपुङ्गवम् ॥१-२-
पुन्हा एकदा मनातल्या मनात गुंतून, शोकात बुडालेल्या वाल्मिकीला, ब्रह्मदेव हसत हसत म्हणाले.
श्लोक एवास्त्वयं बद्धो नात्र कार्या विचारणा । मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ॥१-२-
हा श्लोक जसा आहे तसाच राहू दे. इथे काही विचार करण्याची गरज नाही. माझ्या इच्छेनेच, हे ऋषिवर, तुझ्यातून ही सरस्वती प्रकट झाली आहे.
रामस्य चरितं कृत्स्नं कुरु त्वमृषिसत्तम । धर्मात्मनो भगवतो लोके रामस्य धीमतः ॥१-२-
हे श्रेष्ठ ऋषी, तू रामाचा संपूर्ण चरित्र, जो धर्मनिष्ठ आणि बुद्धिमान आहे, जगासाठी रच.
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् । रहस्यं च प्रकाशं च यद् वृत्तं तस्य धीमतः ॥१-२-
त्या धीरवान रामाचे जे काही घडले, जसे तुला नारदाकडून ऐकायला मिळाले, ते गुपित असो किंवा उघड, सर्व सांग.
रामस्य सहसौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः । वैदेह्याश्चैव यद् वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ॥१-२-
राम, सौमित्र, सर्व राक्षस आणि वैदेही यांच्याशी जे काही घडले, ते उघड असो किंवा गुप्त, सर्व सांग.
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति । न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ॥१-२-
जे काही तुला माहीत नाही ते सर्व तुला समजेल; या काव्यात तुझ्या वाणीमध्ये कधीही असत्य येणार नाही.
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् । यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले ॥१-२-
रामकथा पुण्यवान, श्लोकबद्ध आणि मनाला आनंद देणारी अशी रच, जी पृथ्वीवर पर्वत आणि नद्या आहेत तोपर्यंत टिकेल.
तावद् रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति । यावद् रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ॥१-२-
तुझ्या काव्यातील रामकथा ज्या काळापर्यंत सांगितली जाईल, त्या काळापर्यंत रामायणाची कथा लोकांत पसरत राहील.
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि । इत्युक्त्वा भगवान् ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत । ततः सशिष्यो भगवान् र्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥१-२-
त्या काळापर्यंत, वर आणि खाली, तू लोकांमध्ये वास करशील. असे म्हणून, भगवंत ब्रह्मदेव तिथेच अदृश्य झाले. मग तो पूज्य ऋषी आपल्या शिष्यांसह आश्चर्यचकित होऊन निघून गेला.
तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः । मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥१-२-
मग त्या सर्व शिष्यांनी तो श्लोक पुन्हा पुन्हा आनंदाने आणि मोठ्या आश्चर्याने गायला.