सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते
जो राजा सामर्थ्य, उत्तम वंश, दयाळूपणा, इंद्रिय संयम, कृतज्ञता आणि सत्य बोलणे या गुणांनी युक्त असतो, तो जगात मान मिळवतो.
यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम्। मिथ्या प्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः
पण जो राजा अधर्मात स्थिर राहून, आपल्या उपकारक मित्रांना खोटी वचनं देतो, त्याहून निर्दयी दुसरा कोण असेल?
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते। आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते
घोड्याबद्दल दिलेला शब्द मोडल्यास शंभर जणांचा नाश होतो; गायीबद्दल दिलेला शब्द मोडल्यास हजारांचा नाश होतो; पण माणसाशी दिलेला शब्द मोडल्यास स्वतःचाच आणि आपल्या आप्तांचा नाश होतो.
पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः। कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर
मित्रांनी आधी मदत केली असता, जो त्याचे उत्तर देत नाही, तो सर्व प्राण्यांमध्ये कृतघ्न ठरतो आणि त्यास मृत्यूच योग्य आहे, हे वानरांचा राजा.
गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः। दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तन्निबोध प्लवंगम
हा श्लोक ब्रह्मदेवांनी गायला असून, सर्व लोकांनी त्याचा सन्मान केला आहे. कृतघ्नपणा पाहून रागाने तो उच्चारला गेला; हे वानरा, तू तो ऐक.
गोघ्ने चैव सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा। निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
गायी मारणे, मद्यपान करणे, चोरी करणे किंवा व्रतभंग करणे यासाठी सज्जनांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नपणासाठी कोणतेही प्रायश्चित्त नाही.
अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर। पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत्
तू अनार्य, कृतघ्न आणि खोटारडा आहेस, हे वानरा; कारण रामाने पूर्वी केलेल्या उपकाराचे तू उत्तर देत नाहीस.
ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर। सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता
खरंच, रामाने केलेल्या उपकारानंतर, जर तू त्याचे फेड करायचे ठरवले असेल, तर सीतेचा शोध घेण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करायला हवेत.
स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः। न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम्
तू सांसारिक सुखांमध्ये गुंतलेला आहेस, आणि खोटे आश्वासन देतोस; राम तुला ओळखत नाही, जसा साप बेडकाचा आवाज काढतो.
महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना। हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना
महान, दयाळू रामाने, तू दुष्ट असूनही, तुला वानरांच्या राज्यावर बसवले.
कृतं चेन्नातिजानीषे राघवस्य महात्मनः। सद्यस्त्वं निशितैर्बाणैर्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम्
महात्मा राघवाने काय केले आहे, हे जर तुला समजले नाही, तर लवकरच तू वलीला तीक्ष्ण बाणांनी मारलेले पाहशील.
न स संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः। समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः
ज्या मार्गाने वली मारला गेला, तो मार्ग बंद झालेला नाही; सुग्रीवा, तू आपला शब्द पाळ, वलीच्या वाटेवर जाऊ नकोस.
न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुका- च्छरांश्च तान् पश्यसि वज्रसंनिभान्। ततः सुखं नाम विषेवसे सुखी न रामकार्यं मनसाप्यवेक्षसे
नक्कीच, तू इक्ष्वाकुवंशीय रामाचे धनुष्य आणि वज्रासारखे बाण पाहत नाहीस; म्हणूनच तू सुखात रमतोस आणि रामाच्या कार्याचा विचारही करत नाहीस.
thumb|पञ्चत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील पंचत्रिंश अध्याय ऐका.
तथा ब्रूवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा। अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना
अशा प्रकारे तेजस्वी सौमित्र बोलत असताना, चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या ताराने लक्ष्मणाला सांगितले.
नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति। हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद् विशेषतः
लक्ष्मणा, असे बोलू नकोस; वानरांचा राजा तुझ्या तोंडून असे कठोर शब्द ऐकण्यास पात्र नाही.
नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः। नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः
सुग्रीव कृतघ्न नाही, कपटी नाही, कठोर नाही; वानरांचा राजा खोटे बोलत नाही, वाकडेपणाही करत नाही, हे वीर.
उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः। रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे
सुग्रीव या वीर वानराने केलेला उपकार विसरलेला नाही; रामाने युद्धात जे केले, जे इतरांना अशक्य होते, ते त्याच्या लक्षात आहे.
रामप्रसादात् कीर्तिं च कपिराज्यं च शाश्वतम्। प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परंतप
रामाच्या कृपेने सुग्रीवाला शाश्वत कीर्ती, वानरांचे राज्य, रुमासहित मी आणि तू, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या, मिळाले.
सुदुःखशयितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम्। प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः
पूर्वी फार दुःख भोगून, आता त्याला उत्तम सुख मिळाले आहे; पण ऋषी विश्वामित्रासारखा तो योग्य वेळ ओळखू शकत नाही.
घृताच्यां किल संसक्तो दश वर्षाणि लक्ष्मण। अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः
लक्ष्मणा, धर्मात्मा आणि महान ऋषी विश्वामित्र घृताचीसोबत दहा वर्षे इतका गुंतला होता की, त्याला काळ कसा गेला हेच कळले नाही.
स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः। विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः
विश्वामित्रासारखा काळ जाणणारा तेजस्वी ऋषीही काळ कधी आला हे ओळखू शकला नाही, मग साध्या माणसांची काय कथा!
देहधर्मगतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण। अवितृप्तस्य कामेषु रामः क्षन्तुमिहार्हति
लक्ष्मणा, त्याचे शरीर थकले आहे आणि त्याच्या इच्छा पूर्ण झालेल्या नाहीत, म्हणून रामाने त्याला येथे माफ करावे.
न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण। निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा
लक्ष्मणा, परिस्थिती नीट समजून न घेता, साध्या माणसासारखा रागाच्या भरात जाऊ नकोस.
सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ। अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम्
पुरुषश्रेष्ठा, तुझ्यासारखे सद्गुणी पुरुष विचार न करता अचानक रागाच्या ताब्यात जात नाहीत.
प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थं समाहिता। महान् रोषसमुत्पन्नः संरम्भस्त्यज्यतामयम्
धर्म जाणणाऱ्या आणि एकाग्रचित्त असलेल्या तुझी मी सुग्रीवाच्या भल्यासाठी विनंती करते—उद्भवलेला हा मोठा राग सोडून दे, दोषरहित.
रुमां मां चाङ्गदं राज्यं धनधान्यपशूनि च। रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम
रामाच्या प्रियासाठी, सुग्रीव रुमासुद्धा, मलासुद्धा, अंगद, राज्य, धन, धान्य आणि जनावरे—सगळे सोडायला तयार आहे, हे माझे ठाम मत आहे.
समानेष्यति सुग्रीवः सीतया सह राघवम्। शशाङ्कमिव रोहिण्या हत्वा तं राक्षसाधमम्
सुग्रीव त्या दुष्ट राक्षसाचा वध करून, रोहिणीसोबत चंद्रासारखा, रामाला सीतेसोबत एकत्र आणेल.
शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल रक्षसाम्। अयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च
लंकामध्ये शंभर कोटी कोटी राक्षस आहेत, आणि छत्तीस हजार शंभर दहा हजारांच्या संख्याही आहेत असे सांगितले जाते.
अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान् राक्षसान् कामरूपिणः। न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता
त्या भयंकर, इच्छेनुसार रूप बदलणाऱ्या राक्षसांचा वध न करता, मैथिलीला पळवणाऱ्या रावणाचा नाश होऊ शकत नाही.