तच्चापि जानामि तथाविषह्यं बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य। जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य
हे नरश्रेष्ठ, शरीरातील वासनेचे बळ किती असह्य असते, हेही मला ठाऊक आहे; आणि सध्या कामाने सुग्रीव कसा बांधला गेलाय, हेही मला माहीत आहे.
न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः। न देशकालौ हि यथार्थधर्मा- ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः
तुझ्या मनावर इच्छेचे नियंत्रण नाही, कारण तू रागाच्या अधीन झालेला नाहीस; पण जो माणूस इच्छेच्या मागे लागतो, तो काळ, जागा आणि खरा धर्म याचा विचार करत नाही.
तं कामवृत्तं मम संनिकृष्टं कामाभियोगाच्च विमुक्तलज्जम्। क्षमस्व तावत् परवीरहन्त- स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम्
माझ्या जवळ असलेल्या, इच्छेच्या प्रवृत्तीने वागणाऱ्या, वासनेमुळे लाज हरवलेल्या, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, वानरवंशाच्या नाथ असलेल्या तुझ्या भावाला तू माफ कर.
महर्षयो धर्मतपोऽभिरामाः कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः। अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु कथं न सज्जेत सुखेषु राजा
महर्षी सुद्धा, जे धर्म आणि तपाला प्रिय आहेत, तेही इच्छेच्या ओढीने मोहात अडकतात; मग हा वानरराज तर स्वभावानेच चंचल आहे, तो सुखात कसा गुंतणार नाही?
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम्। पुनः सखेदं मदविह्वलाक्षी भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे
अशी महत्त्वाची वाणी बोलून, ती वानरी, जी प्रेमाने व्याकुळ डोळ्यांनी आणि थकलेली होती, पुन्हा लक्ष्मणाला, ज्याची शक्ती मोजता येणार नाही, आपल्या पतीच्या हितासाठी असे शब्द बोलली.
उद्योगस्तु चिराज्ञप्तः सुग्रीवेण नरोत्तम। कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने
हे श्रेष्ठ पुरुषा, सुग्रीवाने बऱ्याच आधी तयारीचे आदेश दिले आहेत, आणि इच्छेच्या अधीन असतानाही, तो तुझ्या कार्यसिद्धीसाठी कटिबद्ध आहे.
आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः। कोटीः शतसहस्राणि नानानगनिवासिनः
आता मोठ्या सामर्थ्याचे, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे, वेगवेगळ्या पर्वतांवर राहणारे कोट्यवधी बलवान वानर येथे आले आहेत.
तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया। अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम्
म्हणून, हे बलाढ्य वीर, तू ये. तुझ्या वागणुकीमुळे खरी मैत्री टिकली आहे, आणि सज्जनांसाठी पत्नीचे दर्शन हे नेहमीच अढळ असते.
तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया वापि चोदितः। प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिंदमः
ताराने परवानगी दिल्यावर किंवा तिने घाईने सांगितल्यावर, तो बलवान आणि शत्रूंचा पराभव करणारा आत गेला.
ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने। महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम्
मग त्याने सुवर्णाच्या उत्कृष्ट आसनावर बसलेला, तेजस्वी सूर्यासारखा, सुंदर वस्त्रांनी सजवलेला सुग्रीव पाहिला.
दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम्। दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम्
त्याने दिव्य दागिने घातलेला, दिव्य रूप आणि कीर्ती असलेला, स्वर्गीय हार व वस्त्रे घातलेला, जिंकता न येणारा, महेंद्रासारखा सुग्रीव पाहिला.
दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम्। संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसंनिभः
दिव्य दागिने व हारांनी सजलेल्या स्त्रियांनी वेढलेला, अधिक उत्साही आणि लाल डोळ्यांचा तो, मृत्यूसारखा भासत होता.
रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः। ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रः स विशालनेत्रम्
सुवर्णासारखा तेजस्वी वीर, उत्तम आसनावर बसून, रुमाला घट्ट मिठी मारून, मोठ्या डोळ्यांनी, मनोबल कमी न झालेल्या आणि मोठ्या डोळ्यांच्या सौमित्रीकडे पाहत होता.
thumb|चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडाचा चौतीसावा सर्ग ऐका.
तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम्। सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः
कोणतीही अडथळा न येता, रागाने भरलेला पुरुषश्रेष्ठ लक्ष्मण आत शिरताना पाहून, सुग्रीवाचे इंद्रिये अस्वस्थ झाली.
क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा। भ्रातुर्व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्
रागाने फणफणणारा, तेजाने प्रज्वलित, भाऊच्या दुःखाने व्याकुळ झालेला दशरथपुत्र लक्ष्मण पाहून,
उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्। महान् महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः
वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला सुग्रीव, आपले सुवर्णासन सोडून, जणू महेंद्राचा सुंदर सजवलेला ध्वज उडतो तसा उडी मारून उभा राहिला.
उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः। सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव
सुग्रीव उडी मारताना, रुमासह इतर स्त्रियाही त्याच्यासोबत उभ्या राहिल्या, जणू आकाशातील ताऱ्यांनी वेढलेला पौर्णिमेचा चंद्र.
संरक्तनयनः श्रीमान् संचचार कृताञ्जलिः। बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव
लाल डोळ्यांचा, तेजस्वी, हात जोडून आदराने वावरणारा तो, तिथे मोठ्या कल्पवृक्षासारखा उभा राहिला.
रुमाद्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम्। अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा
रुमासह स्त्रियांच्या मध्ये असलेल्या सुग्रीवाकडे, रागाने भरलेला लक्ष्मण, जसा चंद्र ताऱ्यांमध्ये असतो तसा, बोलला.
सत्त्वाभिजनसम्पन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते
जो राजा सामर्थ्य, उत्तम वंश, दयाळूपणा, इंद्रिय संयम, कृतज्ञता आणि सत्य बोलणे या गुणांनी युक्त असतो, तो जगात मान मिळवतो.
यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम्। मिथ्या प्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः
पण जो राजा अधर्मात स्थिर राहून, आपल्या उपकारक मित्रांना खोटी वचनं देतो, त्याहून निर्दयी दुसरा कोण असेल?
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते। आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते
घोड्याबद्दल दिलेला शब्द मोडल्यास शंभर जणांचा नाश होतो; गायीबद्दल दिलेला शब्द मोडल्यास हजारांचा नाश होतो; पण माणसाशी दिलेला शब्द मोडल्यास स्वतःचाच आणि आपल्या आप्तांचा नाश होतो.
पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः। कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर
मित्रांनी आधी मदत केली असता, जो त्याचे उत्तर देत नाही, तो सर्व प्राण्यांमध्ये कृतघ्न ठरतो आणि त्यास मृत्यूच योग्य आहे, हे वानरांचा राजा.
गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः। दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तन्निबोध प्लवंगम
हा श्लोक ब्रह्मदेवांनी गायला असून, सर्व लोकांनी त्याचा सन्मान केला आहे. कृतघ्नपणा पाहून रागाने तो उच्चारला गेला; हे वानरा, तू तो ऐक.
गोघ्ने चैव सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा। निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
गायी मारणे, मद्यपान करणे, चोरी करणे किंवा व्रतभंग करणे यासाठी सज्जनांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नपणासाठी कोणतेही प्रायश्चित्त नाही.
अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर। पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत्
तू अनार्य, कृतघ्न आणि खोटारडा आहेस, हे वानरा; कारण रामाने पूर्वी केलेल्या उपकाराचे तू उत्तर देत नाहीस.
ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर। सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता
खरंच, रामाने केलेल्या उपकारानंतर, जर तू त्याचे फेड करायचे ठरवले असेल, तर सीतेचा शोध घेण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करायला हवेत.
स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः। न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम्
तू सांसारिक सुखांमध्ये गुंतलेला आहेस, आणि खोटे आश्वासन देतोस; राम तुला ओळखत नाही, जसा साप बेडकाचा आवाज काढतो.
महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना। हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना
महान, दयाळू रामाने, तू दुष्ट असूनही, तुला वानरांच्या राज्यावर बसवले.