आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात्। वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः
ज्याची पत्नी हरवली आहे आणि जो दुःखी आहे, त्या महान राघवाचे दुसऱ्याच्या तोंडून आलेले कठोर बोल तुला सहन करावेच लागतील.
कृतापराधस्य हि ते नान्यत् पश्याम्यहं क्षमम्। अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात्
चूक केलेल्याने, हात जोडून लक्ष्मणाची क्षमा मागण्याशिवाय दुसरे काही योग्य आहे असे मला वाटत नाही.
नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम्। इत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः
राजाने नेहमीच आपल्या हितासाठी निवडलेल्या मंत्र्यांकडून सल्ला घ्यावा; म्हणूनच मी भीती बाजूला ठेवून, न विचारता हे बोलतो आहे.
अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः। सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत्
राघव जर धनुष्य उचलून रागावला, तर तो देव, दानव, गंधर्वांसकट साऱ्या जगाला आपल्या वशात करू शकतो.
न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत्। पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः
जो एकदा शांत झाला की पुन्हा रागावू शकतो, त्याला चिडवणे योग्य नाही—विशेषतः पूर्वीचे उपकार लक्षात ठेवणाऱ्याने.
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः। राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे
म्हणून, तू आपल्या मुलासह आणि मित्रांसह त्याला वंदन कर; आणि राजा म्हणून आपल्या कर्तव्याच्या मर्यादेत राहा, जशी पत्नी पतीच्या अधीन राहते.
न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्र युक्तं मनसाप्यपोहितुम्। मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः
हे वानरराजा, राम किंवा त्याच्या भावाच्या आज्ञेला मनातसुद्धा दुर्लक्ष करणे तुला योग्य नाही; कारण लवकरच तुला या इंद्रसमान तेजस्वी राघवाचा मानवी सामर्थ्य कळेल.
thumb|त्रयस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥४-
आता ऐका, श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या किष्किंधा कांडातील त्र्याहत्तीसावा सर्ग.
अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा। प्रविवेश गुहां रम्यां किष्किन्धां रामशासनात्
मग शत्रूंचा संहार करणारा लक्ष्मण, रामाच्या आज्ञेने, सुंदर किष्किंधाच्या गुहेत प्रवेश केला.
द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः। बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः
त्या ठिकाणी दारात मोठ्या देहाचे, बलवान वानर उभे होते; लक्ष्मणाला पाहताच, ते सर्वजण हात जोडून उभे राहिले.
निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम्। बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन्
दशरथाचा मुलगा रागाने आणि जोरात श्वास घेतोय हे पाहून सर्व वानर घाबरले आणि त्याच्या भोवती कोणीही गेले नाहीत.
स तां रत्नमयीं दिव्यां श्रीमान् पुष्पितकाननाम्। रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम्
त्याने रत्नांनी सजलेली, दिव्य, फुलांनी भरलेली सुंदर आणि मोठी गुहा पाहिली.
हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नोपशोभिताम्। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम्
त्या गुहेत राजवाडे आणि महालांनी गर्दी झाली होती, विविध रत्नांनी सजवलेली होती आणि सर्व इच्छापूर्ती करणाऱ्या फुललेल्या झाडांनी ती शोभली होती.
देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः। दिव्यमाल्याम्बरधरैः शोभितां प्रियदर्शनैः
ती गुहा देव, गंधर्व यांच्या पुत्र व इच्छेनुसार रूप बदलणाऱ्या वानरांनी, दिव्य हार व वस्त्रे घातलेल्या आणि मनाला आनंद देणाऱ्या वानरांनी सजली होती.
चन्दनागुरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिताम्। मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम्
चंदन, अगर, कमळ यांच्या सुगंधाने ती जागा दरवळत होती आणि मद्य व मधाच्या सुवासाने तिच्या मोठ्या रस्त्यांमध्ये गोड वास पसरला होता.
विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः। ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः
राघवाने तिथे विंध्य आणि मेरू पर्वतासारखे बहुमजली महाल आणि स्वच्छ नद्या व झरे पाहिले.
अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च। गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च
त्याने अंगद, मैंद, द्विविद, गवय, गवाक्ष, गज आणि शरभ यांच्या सुंदर घरांचे दर्शन घेतले.
विद्युन्मालेश्च सम्पातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः। वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः
त्याने विद्युत्माळी, संपाति, सूर्याक्ष, हनुमान, वीरबाहू, सुबाहू आणि महान नल यांच्या घरांनाही पाहिले.
कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा। दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः
कुमुद, सुसेण, तारा, जांबवंत, दधिवक्त्र, नील, सुपाटल आणि सुनेत्र यांच्या घरांनाही त्याने पाहिले.
एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम्। ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः
या सर्व महान वानर प्रमुखांच्या राजमार्गालगत असलेली भव्य आणि सुंदर घरे लक्ष्मणाने पाहिली.
पाण्डुराभ्रप्रकाशानि गन्धमाल्ययुतानि च। प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च
ती घरे पांढऱ्या ढगांसारखी चमकत होती, फुलांच्या हारांनी दरवळत होती, धनधान्याने समृद्ध होती आणि सुंदर स्त्रियांनी सजली होती.
पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम्। वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम्
पांढऱ्या पर्वताने वेढलेले, जवळ जाण्यास कठीण असे, वानरराजाचे रम्य घर महेंद्राच्या निवासासारखे भासत होते.
शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः। सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम्
त्या घरात कैलास शिखरांसारख्या पांढऱ्या महालांच्या टोका होत्या आणि सर्व इच्छापूर्ती करणाऱ्या फुललेल्या झाडांनी ते शोभले होते.
महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः। दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः
महेंद्राने दिलेली, काळ्या मेघांसारखी, दिव्य फुले व फळांनी भरलेली, गार सावली देणारी आणि मनाला आनंद देणारी झाडे तिथे होती.
हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः। दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम्
त्या घराचे दरवाजे बलवान, शस्त्रधारी वानरांनी राखले होते, दिव्य हारांनी सजलेले, शुभ्र आणि शुद्ध सोन्याच्या कमानींनी शोभलेले होते.
सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः। अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः
महाबलवान सौमित्र्याचा पुत्र कोणतीही अडथळा न येता, जसा सूर्य मोठ्या ढगात शिरतो तसा, सुग्रीवाच्या रम्य घरात गेला.
स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः। ददर्श सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत्
त्या धर्मात्म्याने सात आवारं, विविध वाहनं आणि आसनांनी भरलेली, आणि आत मोठं, नीट राखलेलं अंतःपुर पाहिलं.
हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः। महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्र समावृतम्
तेथे सर्वत्र सोन्याच्या आणि चांदीच्या पलंगांनी, उत्तम आसनांनी आणि मौल्यवान गादींनी सजलेली जागा होती.
प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वनम्। तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समतालपदाक्षरम्
तो आत जात असताना, त्याच्या कानावर सतत गोड स्वर पडत होते, जिथे वीणेच्या गाण्यांनी आणि सुरेल तालांनी ते वातावरण भरून गेलं होतं.
बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः। स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः
त्या बलाढ्य लक्ष्मणाने सुग्रीवाच्या राजवाड्यात अनेक वेगवेगळ्या रूपांच्या, आपल्या सौंदर्य आणि तारुण्यावर गर्व करणाऱ्या स्त्रिया पाहिल्या.