नदीघनप्रस्रवणोदकाना- मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्। प्लवंगमानां च गतोत्सवानां ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः
आता नद्यांचे, धबधब्यांचे, वाऱ्याचे, मोरांचे आणि आता सण संपलेले माकडांचे आवाज नक्कीच शांत झाले आहेत.
अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः। क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य- श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः
नवीन ढग नाहीसे झाल्यावर, अनेक रंगाचे, शरीराने कृश झालेले, दीर्घकाळ बिलात लपलेले, भयंकर विषाने भरलेले आणि भुकेले साप आता आपल्या बिलातून बाहेर पडतात.
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका। अहो रागवती संध्या जहाति स्वयमम्बरम्
चंद्रकिरणांच्या हलक्या स्पर्शाने आनंदित होऊन तारे उमलतात, अशी ही संध्याकाळ जणू प्रियकरिणीसारखी आकाशातून हळूच निघून जाते.
रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा। ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी
चंद्राच्या प्रकाशाने सौम्य चेहरा उजळलेली, ताऱ्यांनी सुंदर डोळे उघडलेली, चंद्रप्रकाशाच्या वस्त्रात लपेटलेली रात्र, जणू शुभ्र वस्त्र नेसलेल्या स्त्रीसारखी तेजस्वी दिसते.
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः । नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा वातावधूता ग्रथितेव माला
पिकलेला तांदूळ खाऊन, आनंदलेली सारसांची रांग, वाऱ्याने झुलत, एकमेकांना जोडलेल्या माळेसारखी, वेगाने आकाशात उडते.
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति। घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम्
कमळांनी सजलेले आणि एकटा हंस झोपलेले, मोठ्या सरोवरातील पाणी, ढग नसलेल्या पूर्ण चंद्राने आणि ताऱ्यांनी भरलेल्या रात्रीसारखे चमकत आहे.
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्। वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मी- र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम्
हंसांनी गजबजलेल्या काठांनी वेढलेली, उमललेल्या कमळ आणि निलकमळांच्या माळांनी सजलेली उत्तम तळी, जणू सुंदर दागिन्यांनी मढवलेल्या श्रेष्ठ स्त्रियांप्रमाणे शोभून दिसतात.
वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः। सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा- मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः
प्रभातकाळी वारा वाहू लागल्यावर, बासरी आणि इतर वाद्यांचे सूर, बैलांच्या हंबरण्यासोबत मिसळून, जणू संपूर्ण वातावरण संगीताने भरून टाकतात.
नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासै- र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन। धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि
नव्या नद्यांच्या फुलांच्या हसऱ्या रंगांनी, मऊ वाऱ्याने उडवलेल्या, धुतल्या शुभ्र वस्त्रासारख्या चमकणाऱ्या काशाच्या गवताने, नदीकाठी अधिकच सुंदर दिसतात.
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः। वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः
वनातील मध प्यायल्याने मस्त झालेल्या, आपल्या जोडीदारांसोबत आनंदी असलेल्या, पंख्यांच्या थवा, कमळाच्या परागाने पांढरे झालेले, वाऱ्याच्या मागे मागे आनंदाने भटकतात.
जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम्। मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम्
स्वच्छ पाणी, उमललेली फुलं, क्रौंच पक्ष्यांचा आवाज, पिकलेली शेतं, मऊ वारा आणि निर्मळ चंद्र — हे सगळं सांगतं की पावसाळ्याचा काळ आता संपला आहे.
मीनोपसंदर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः। कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम्
माशांनी स्पष्ट दिसणाऱ्या काठांनी सजलेल्या नद्यांची गती आज मंद झाली आहे, जणू रात्री प्रियकरासोबत वेळ घालवलेल्या स्त्रियांची सकाळची चाल.
सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि। सपत्ररेखाणि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि
नदींची तोंडे काशाच्या गवताने झाकलेली, त्यावर चक्रवाक पक्षी आणि शैवाल फुललेले, जणू नववधूच्या चेहऱ्यासारखी दिसत आहेत, पानांच्या रेषांनी सजलेली.
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु। गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः
फुललेल्या बाणासनांनी रंगवलेल्या, आनंदाने गुणगुणणाऱ्या मधमाशांनी गजबजलेल्या जंगलात, प्रेमदेवतेने आपला धनुष्य आणि कठीण काठी उचलून, आज आपली ताकद दाखवली आहे.
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा। निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः
पावसाने सगळ्या जगाला तृप्त करून, नद्या-तळी भरून, पृथ्वीवर पीक येऊ दिल्यावर, आता आकाशातून मेघ निघून गेले आहेत.
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः। नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः
शरद ऋतूतील नद्या हळूहळू आपली वाळूची बेटं दाखवत आहेत, जणू नव्याने एकत्र आलेल्या लाजऱ्या स्त्रियांनी आपली कंबर दाखवावी.
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुरराभिविनादिताः। चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः
शुद्ध पाण्याने भरलेल्या, कुरर पक्ष्यांच्या आवाजाने आणि चक्रवाकांच्या झुंडीने गजबजलेल्या तळी, फार सुंदर दिसत आहेत.
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज। उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः
हे सौम्य, एकमेकांचे शत्रू असलेल्या आणि विजयाची इच्छा असलेल्या राजांसाठी तयारीचा काळ आला आहे.
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज। न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम्
हे राजपुत्र, राजांची ही पहिली मोहीम आहे, पण मला सुग्रीव काहीच तयारी करताना दिसत नाही.
असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः। दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु
सात पानांची असणारी असना झाडं, फुललेली कोविदार, बंधुजीव आणि काळसर श्यामा वनस्पती पर्वताच्या उतारावर दिसत आहेत.
हंससारसचक्राह्वैः कुररैश्च समन्ततः। पुलिनान्यवकीर्णानि नदीनां पश्य लक्ष्मण
लक्ष्मण, पाहा, हंस, सारस, चक्रवाक आणि कुरर पक्ष्यांनी नदीचे काठ सर्वत्र भरून गेले आहेत.
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः। मम शोकाभितप्तस्य तथा सीतामपश्यतः
पावसाळ्याचे चार महिने, जे मला शंभर वर्षांसारखे वाटले, शोकाने व्याकुळ आणि सीतेला न पाहता गेले.
चक्रवाकीव भर्तारं पृष्ठतोऽनुगता वनम्। विषमं दण्डकारण्यमुद्यानमिव चाङ्गना
चक्रवाकिणी आपल्या जोडीदारामागे जशी वनात जाते, तशीच सीता कठीण दंडकारण्यात माझ्यासोबत आली, जणू एखादी स्त्री आपल्या प्रियकरासोबत बागेत जाते.
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते। कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण
प्रिय हरवलेला, दु:खाने व्याकुळ, राज्य गमावलेला आणि वनवासात असतानाही, लक्ष्मण, राजा सुग्रीव माझ्यावर दया दाखवत नाही.
अनाथो हृतराज्योऽहं रावणेन च धर्षितः। दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः
मी आधारहीन, माझं राज्य हिरावलं गेलं, रावणाने मला अपमानित केलं, मी दुःखी, घरापासून दूर आणि इच्छुक आहे, आणि मी त्याच्याकडे आश्रय घेतला आहे.
इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः। अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतपः
हे सौम्य, या सर्व कारणांमुळे वाईट मनाचा वानरराजा सुग्रीव मला दुर्लक्षित करतो.
स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे। कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नाववुध्यते
सीतेच्या शोधाचा शब्द देऊन आणि आपलं काम साध्य केल्यावर, तो दुष्ट मनाचा सुग्रीव ठरलेल्या वेळेकडे लक्ष देत नाही.
स किष्किन्धां प्रविश्य त्वं ब्रूहि वानरपुङ्गवम्। मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम
तू किष्किंधेत जाऊन वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, पण मूर्ख आणि गावगप्प सुखात रमलेल्या सुग्रीवाला माझे हे शब्द सांग.
अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम्। आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः
जे मागणाऱ्यांना आणि पूर्वी उपकार केलेल्यांना आशा दाखवून, नंतर शब्द मोडतात, ते जगात सर्वात नीच पुरुष असतात.
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम्। सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः
कोणतेही वचन, ते शुभ असो वा अशुभ, जो खरेपणाने पाळतो, तो खरा वीर आणि श्रेष्ठ पुरुष आहे.