नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु। प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः
आता आकाश ढगांपासून मोकळे आहे, आणि जंगलात मोरांनी आपली सुंदर पिसे गाळली आहेत; प्रिय आवाज आता थांबलेले, जुनी शोभा ओसरलेली, मोरिणी ध्यानात मग्न होऊन उत्सव सोडून बसल्या आहेत.
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः। सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै- रुद्योतितानीव वनान्तराणि
सोन्यासारखे पिवळे आणि डोळ्यांना आनंद देणारे वृक्ष, फुलांच्या ओझ्याने वाकलेल्या फांद्या आणि मनमोहक, सौम्य सुगंधाने भरलेली वनांतरे जणू उजळून गेली आहेत.
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने प्रियाणां कुसुमोद्गतानाम्। मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः
प्रियांसोबत असलेल्या, कमळ तलावांना आवडणाऱ्या, फुलांच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या आणि मदाने भरलेल्या उत्तम हत्तींच्या हालचाली आज जंगलात मंद झाल्या आहेत.
व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि। कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः
आकाश अगदी स्वच्छ आणि उजळ दिसते, जणू शस्त्रांनी धुतले आहे; नद्यांमध्ये पाणी कमी झाले आहे; निळ्या कमळांच्या गार वाऱ्यांचा स्पर्श जाणवतो आणि दिशाही अंधारमुक्त होऊन तेजस्वी झाल्या आहेत.
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः। अन्योन्यवैरेण समायुताना- मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम्
सूर्याच्या कडाक्याने चिखल आटून गेलेली, आणि जाड धूळही बराच काळ शांत झालेली ही धरती, एकमेकांशी वैर असलेल्या राजांच्या प्रयत्नांसाठी अगदी तयार झाली आहे — हेच आता त्यांच्या कृतीचं योग्य वेळ आहे.
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः। मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति
शरद ऋतूच्या गुणांनी भरून, आनंदलेले, अंगावर माती उडालेली, मदाने भरलेले आणि लढायला उत्सुक असे बैल, गायींच्या मध्ये उभे राहून मोठ्याने हंबरतात.
समन्मथा तीव्रतरानुरागा कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः। मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयाति
तीव्र प्रेमाने आणि ओढीने भरलेली, आपल्या सख्या सोबत हळूहळू चालणारी मादी हत्ती, मदाने भरलेल्या आपल्या जोडीदाराला, तो जसा वनात फिरतो तशी सर्व बाजूंनी वेढून मागे मागे जाते.
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्। निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमना मयूराः
आपली सुंदर, स्वतः सजवलेली पिसं सोडून, नदीच्या काठावर आलेले, आणि सारसांच्या थव्यांनी जणू काही ओरडले गेलेले, हे मोर उदास आणि खिन्न मनाने पुढे निघून जातात.
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान् महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः। सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति
मोठ्या गजेंद्रांचे तुटलेले दात आणि प्रचंड गर्जना, करंडव आणि चक्रवाक पक्ष्यांना घाबरवतात. कमळांनी सजलेल्या सरोवरात, वारंवार पाणी हलवत, ते आनंदाने पाणी पितात.
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु। ससारसारावविनादितासु नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः
चिखल निघून गेलेल्या, वाळू असलेल्या, स्वच्छ पाण्याच्या, गायींच्या थव्यांनी भरलेल्या, आणि सारस व जलपक्ष्यांच्या आवाजांनी गूंजणाऱ्या नद्यांमध्ये, हंस आनंदाने उतरतात.
नदीघनप्रस्रवणोदकाना- मतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्। प्लवंगमानां च गतोत्सवानां ध्रुवं रवाः सम्प्रति सम्प्रणष्टाः
आता नद्यांचे, धबधब्यांचे, वाऱ्याचे, मोरांचे आणि आता सण संपलेले माकडांचे आवाज नक्कीच शांत झाले आहेत.
अनेकवर्णाः सुविनष्टकाया नवोदितेष्वम्बुधरेषु नष्टाः। क्षुधार्दिता घोरविषा बिलेभ्य- श्चिरोषिता विप्रसरन्ति सर्पाः
नवीन ढग नाहीसे झाल्यावर, अनेक रंगाचे, शरीराने कृश झालेले, दीर्घकाळ बिलात लपलेले, भयंकर विषाने भरलेले आणि भुकेले साप आता आपल्या बिलातून बाहेर पडतात.
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारका। अहो रागवती संध्या जहाति स्वयमम्बरम्
चंद्रकिरणांच्या हलक्या स्पर्शाने आनंदित होऊन तारे उमलतात, अशी ही संध्याकाळ जणू प्रियकरिणीसारखी आकाशातून हळूच निघून जाते.
रात्रिः शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्रा तारागणोन्मीलितचारुनेत्रा। ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा विभाति नारीव शुक्लांशुकसंवृताङ्गी
चंद्राच्या प्रकाशाने सौम्य चेहरा उजळलेली, ताऱ्यांनी सुंदर डोळे उघडलेली, चंद्रप्रकाशाच्या वस्त्रात लपेटलेली रात्र, जणू शुभ्र वस्त्र नेसलेल्या स्त्रीसारखी तेजस्वी दिसते.
विपक्वशालिप्रसवानि भुक्त्वा प्रहर्षिता सारसचारुपङ्क्तिः । नभः समाक्रामति शीघ्रवेगा वातावधूता ग्रथितेव माला
पिकलेला तांदूळ खाऊन, आनंदलेली सारसांची रांग, वाऱ्याने झुलत, एकमेकांना जोडलेल्या माळेसारखी, वेगाने आकाशात उडते.
सुप्तैकहंसं कुमुदैरुपेतं महाह्रदस्थं सलिलं विभाति। घनैर्विमुक्तं निशि पूर्णचन्द्रं तारागणाकीर्णमिवान्तरिक्षम्
कमळांनी सजलेले आणि एकटा हंस झोपलेले, मोठ्या सरोवरातील पाणी, ढग नसलेल्या पूर्ण चंद्राने आणि ताऱ्यांनी भरलेल्या रात्रीसारखे चमकत आहे.
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानां प्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्। वाप्युत्तमानामधिकाद्य लक्ष्मी- र्वराङ्गनानामिव भूषितानाम्
हंसांनी गजबजलेल्या काठांनी वेढलेली, उमललेल्या कमळ आणि निलकमळांच्या माळांनी सजलेली उत्तम तळी, जणू सुंदर दागिन्यांनी मढवलेल्या श्रेष्ठ स्त्रियांप्रमाणे शोभून दिसतात.
वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रः प्रत्यूषकालेऽनिलसम्प्रवृत्तः। सम्मूर्छितो गर्गरगोवृषाणा- मन्योन्यमापूरयतीव शब्दः
प्रभातकाळी वारा वाहू लागल्यावर, बासरी आणि इतर वाद्यांचे सूर, बैलांच्या हंबरण्यासोबत मिसळून, जणू संपूर्ण वातावरण संगीताने भरून टाकतात.
नवैर्नदीनां कुसुमप्रहासै- र्व्याधूयमानैर्मृदुमारुतेन। धौतामलक्षौमपटप्रकाशैः कूलानि काशैरुपशोभितानि
नव्या नद्यांच्या फुलांच्या हसऱ्या रंगांनी, मऊ वाऱ्याने उडवलेल्या, धुतल्या शुभ्र वस्त्रासारख्या चमकणाऱ्या काशाच्या गवताने, नदीकाठी अधिकच सुंदर दिसतात.
वनप्रचण्डा मधुपानशौण्डाः प्रियान्विताः षट्चरणाः प्रहृष्टाः। वनेषु मत्ताः पवनानुयात्रां कुर्वन्ति पद्मासनरेणुगौराः
वनातील मध प्यायल्याने मस्त झालेल्या, आपल्या जोडीदारांसोबत आनंदी असलेल्या, पंख्यांच्या थवा, कमळाच्या परागाने पांढरे झालेले, वाऱ्याच्या मागे मागे आनंदाने भटकतात.
जलं प्रसन्नं कुसुमप्रहासं क्रौञ्चस्वनं शालिवनं विपक्वम्। मृदुश्च वायुर्विमलश्च चन्द्रः शंसन्ति वर्षव्यपनीतकालम्
स्वच्छ पाणी, उमललेली फुलं, क्रौंच पक्ष्यांचा आवाज, पिकलेली शेतं, मऊ वारा आणि निर्मळ चंद्र — हे सगळं सांगतं की पावसाळ्याचा काळ आता संपला आहे.
मीनोपसंदर्शितमेखलानां नदीवधूनां गतयोऽद्य मन्दाः। कान्तोपभुक्तालसगामिनीनां प्रभातकालेष्विव कामिनीनाम्
माशांनी स्पष्ट दिसणाऱ्या काठांनी सजलेल्या नद्यांची गती आज मंद झाली आहे, जणू रात्री प्रियकरासोबत वेळ घालवलेल्या स्त्रियांची सकाळची चाल.
सचक्रवाकानि सशैवलानि काशैर्दुकूलैरिव संवृतानि। सपत्ररेखाणि सरोचनानि वधूमुखानीव नदीमुखानि
नदींची तोंडे काशाच्या गवताने झाकलेली, त्यावर चक्रवाक पक्षी आणि शैवाल फुललेले, जणू नववधूच्या चेहऱ्यासारखी दिसत आहेत, पानांच्या रेषांनी सजलेली.
प्रफुल्लबाणासनचित्रितेषु प्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषु। गृहीतचापोद्यतदण्डचण्डः प्रचण्डचापोऽद्य वनेषु कामः
फुललेल्या बाणासनांनी रंगवलेल्या, आनंदाने गुणगुणणाऱ्या मधमाशांनी गजबजलेल्या जंगलात, प्रेमदेवतेने आपला धनुष्य आणि कठीण काठी उचलून, आज आपली ताकद दाखवली आहे.
लोकं सुवृष्ट्या परितोषयित्वा नदीस्तटाकानि च पूरयित्वा। निष्पन्नसस्यां वसुधां च कृत्वा त्यक्त्वा नभस्तोयधराः प्रणष्टाः
पावसाने सगळ्या जगाला तृप्त करून, नद्या-तळी भरून, पृथ्वीवर पीक येऊ दिल्यावर, आता आकाशातून मेघ निघून गेले आहेत.
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः। नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः
शरद ऋतूतील नद्या हळूहळू आपली वाळूची बेटं दाखवत आहेत, जणू नव्याने एकत्र आलेल्या लाजऱ्या स्त्रियांनी आपली कंबर दाखवावी.
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुरराभिविनादिताः। चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः
शुद्ध पाण्याने भरलेल्या, कुरर पक्ष्यांच्या आवाजाने आणि चक्रवाकांच्या झुंडीने गजबजलेल्या तळी, फार सुंदर दिसत आहेत.
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज। उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः
हे सौम्य, एकमेकांचे शत्रू असलेल्या आणि विजयाची इच्छा असलेल्या राजांसाठी तयारीचा काळ आला आहे.
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज। न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं च तथाविधम्
हे राजपुत्र, राजांची ही पहिली मोहीम आहे, पण मला सुग्रीव काहीच तयारी करताना दिसत नाही.
असनाः सप्तपर्णाश्च कोविदाराश्च पुष्पिताः। दृश्यन्ते बन्धुजीवाश्च श्यामाश्च गिरिसानुषु
सात पानांची असणारी असना झाडं, फुललेली कोविदार, बंधुजीव आणि काळसर श्यामा वनस्पती पर्वताच्या उतारावर दिसत आहेत.