क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्यः कर्तव्यं सुमहत् कृतम् । ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम ॥१-३३-
"मुलींनो, क्षमाशील असणाऱ्यांचे सर्वात मोठे कर्तव्य म्हणजे क्षमा. तुम्ही एकत्र राहून आमच्या घराण्याची प्रतिष्ठा राखलीत."
अलङ्कारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा । दुष्करं तच्च वै क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषतः ॥१-३३-
"स्त्रियांसाठी अलंकार शोभा देतो, पण पुरुषांसाठी क्षमा ही खरी शोभा आहे; आणि अशी क्षमा तर देवांनाही कठीण जाते."
यादृशी वः क्षमा पुत्र्यः सर्वासामविशेषतः । क्षमा दानं क्षमा सत्यं क्षमा यज्ञाश्च पुत्रिकाः ॥१-३३-
"मुलींनो, तुम्ही सर्वांनी दाखवलेली क्षमा अतुलनीय आहे. क्षमा म्हणजे दान, क्षमा म्हणजे सत्य, क्षमा म्हणजे यज्ञ."
क्षमा यशः क्षमा धर्मः क्षमायां विष्ठितं जगत् । विसृज्य कन्याः काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रमः ॥१-३३-
"क्षमा म्हणजे कीर्ती, क्षमा म्हणजे धर्म, साऱ्या जगाचा आधार क्षमेवर आहे. असे म्हणून, काकुत्स्था, तो देवांसारखा पराक्रमी राजा कन्यांना मुक्त करतो."
मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभिः । देशे काले च कर्तव्यं सदृशे प्रतिपादनम् ॥१-३३-
मंत्र जाणणारा राजा आपल्या मंत्र्यांसोबत योग्य वेळ, जागा आणि योग्य पात्र यांचा विचार करून दान कसे द्यावे यावर चर्चा करू लागला.
एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महाद्युतिः ऊर्ध्वरेताः शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत् ॥१-३३-
त्याच वेळी चूली नावाचा तेजस्वी, ब्रह्मचर्य पाळणारा आणि उत्तम वागणारा एक ऋषी ब्रह्मतेजाचा तप करीत होता.
तपस्यन्तमृषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते । सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिलातनया तदा ॥१-३३-
त्या ऋषीने तिथे तप करत असताना, सोमदा नावाची, उर्मिलाची कन्या असलेली एक गंधर्वकन्या त्याची सेवा करत होती.
सा च तं प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा । उवास काले धर्मिष्ठा तस्यास्तुष्टोऽभवद् गुरुः ॥१-३३-
ती त्याला वंदन करून, सेवेस मन लावून, काही काळ तिथे धर्माने राहिली. तिच्या या सेवेमुळे तिचा गुरु तिच्यावर प्रसन्न झाला.
स च तां कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन । परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम् ॥१-३३-
रघुकुळातील राजन, योग्य वेळी त्या ऋषीने तिला सांगितले, 'मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, तुझ्या कल्याणासाठी मी काय करू?'
परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरम् । उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम् ॥१-३३-
मुनि तिच्यावर प्रसन्न झाल्याचे ओळखून, ती गंधर्वकन्या अत्यंत आनंदाने आणि मधुर स्वरात, चांगली बोलता येणारी असल्याने, त्याला म्हणाली.
लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपाः । ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि धार्मिकम् ॥१-३३-
ब्रह्मतेज आणि तपाने युक्त असलेल्या महातपस्वी, मला ब्रह्मतेज असलेला आणि धर्मनिष्ठ असा पुत्र हवा आहे.
अपतिश्चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्यचित् । ब्राह्मेणोपगतायाश्च दातुमर्हसि मे सुतम् ॥१-३३-
माझा पती नाही, मी कोणाच्याही पत्नी नाही. मी ब्रह्मतेजाच्या मार्गाने तुझ्याकडे आले आहे, तू मला पुत्र द्यावा हे योग्य आहे.
तस्याः प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ ब्राह्ममनुत्तमम् । ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनः सुतम् ॥१-३३-
तिच्यावर प्रसन्न होऊन त्या ब्रह्मर्षीने तिला उत्कृष्ट ब्राह्मण तेज असलेला, चूलीचा मानसपुत्र, ब्रह्मदत्त नावाचा पुत्र दिला.
स राजा ब्रह्मदत्तस्तु पुरीमध्यवसत् तदा । काम्पिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम् ॥१-३३-
तो ब्रह्मदत्त राजा त्या वेळी कांपिल्य नगरीत, देवेंद्र जसा स्वर्गात वास करतो तसा, मोठ्या वैभवात राहू लागला.
स बुद्धिं कृतवान् राजा कुशनाभः सुधार्मिकः । ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा ॥१-३३-
काकुत्स्था, त्या वेळी धर्मनिष्ठ कुशनाभ राजाने आपली शंभर कन्या ब्रह्मदत्ताला देण्याचा निश्चय केला.
तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपतिः । ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥१-३३-
मग त्या तेजस्वी ब्रह्मदत्ताला बोलावून, राजा अंतःकरणाने अत्यंत आनंदित होऊन, त्याला आपली शंभर कन्या दिल्या.
यथाक्रमं तदा पाणिं जग्राह रघुनन्दन । ब्रह्मदत्तो महीपालस्तासां देवपतिर्यथा ॥१-३३-
नंतर, योग्य क्रमाने, ब्रह्मदत्त राजाने त्या सर्व कन्यांचा हात धरून विवाह केला, जणू देवेंद्राने आपल्या पत्न्यांशी केला तसा.
स्पृष्टमात्रे तदा पाणौ विकुब्जा विगतज्वराः । युक्तं परमया लक्ष्म्या बभौ कन्याशतं तदा ॥१-३३-
त्याच्या हाताचा स्पर्श होताच, त्या मुलींवरील विकृती व वेदना नाहीशा झाल्या आणि त्या शंभर कन्या अत्यंत सुंदर दिसू लागल्या.
स दृष्ट्वा वायुना मुक्ताः कुशनाभो महीपतिः । बभूव परमप्रीतो हर्षं लेभे पुनः पुनः ॥१-३३-
वाऱ्यामुळे आपल्या कन्या मुक्त झाल्या हे पाहून कुशनाभ राजा फार आनंदित झाला आणि पुन्हा पुन्हा हर्षाने भरून गेला.
कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपतिम् । सदारं प्रेषयामास सोपाध्यायगणं तदा ॥१-३३-
आपल्या कन्यांचा विवाह झाल्यावर, राजाने ब्रह्मदत्त राजाला, त्याच्या पत्नींसह आणि गुरूजनांसह, निरोप दिला.
सोमदापि सुतं दृष्ट्वा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम् । यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास्ताः प्रत्यनन्दत । स्पृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च ताः कन्याः कुशनाभं प्रशस्य च ॥१-३३-
सोमदाने आपल्या पुत्राने योग्य कृत्ये करताना पाहिले आणि गंधर्वकन्येने प्रथेप्रमाणे आपल्या सूनांचे स्वागत केले; त्या कन्यांना प्रेमाने स्पर्श करून कुशनाभाचे कौतुक केले.
thumb|चतुस्त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥१-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडातील चौतीसावा सर्ग ऐका.
कृतोद्वाहे गते तस्मिन् ब्रह्मदत्ते च राघव । अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत् ॥१-३४-
ब्राह्मदत्ताचं लग्न झाल्यावर आणि तो निघून गेल्यावर, पुत्र नसल्यामुळे त्या राजाने नातवासाठी पुत्रप्राप्तीच्या यज्ञाची तयारी केली.
इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम् । उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा ॥१-३४-
यज्ञ सुरू असताना, ब्रह्मदेवांचे पुत्र कुश हे अत्यंत उदार मनाचे होते, त्यांनी कुशनाभ राजाला सांगितले.
पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः । गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम् ॥१-३४-
माझ्या मुला, तुला तुझ्यासारखाच धर्मशील आणि सद्गुणी पुत्र होईल; त्याच्यामुळे तुला गाधी नावाचा मुलगा मिळेल आणि तुझं नाव जगात कायमचं राहील.
एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम् । जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥१-३४-
असं म्हणून कुशांनी कुशनाभ राजाला सांगितलं आणि मग आकाशातून ब्रह्मलोकात गेले.
कस्यचित् त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः । जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः ॥१-३४-
काही काळानंतर, कुशनाभ या बुद्धिमान राजाला अत्यंत धर्मनिष्ठ असा गाधी नावाचा मुलगा झाला.
स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः । कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ॥१-३४-
काकुत्स्थकुळातील राम, तो गाधी माझा वडील आहे; मी कौशिक, कुशवंशात जन्मलो आहे, हे रघुनंदना.
पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता । नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता ॥१-३४-
राम, माझी मोठी बहीण सत्यवती, अत्यंत सदाचारी आहे; तिला ऋचीक ऋषींना दिलं गेलं.
सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी । कौशिकी परमोदारा सा प्रवृत्ता महानदी ॥१-३४-
ती सत्यवती, आपल्या पतीच्या मागे स्वर्गात देहासह गेली आणि तीच कौशिकी नावाची महान नदी झाली.