अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम्। सुदूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः
कदाचित माझ्यापासून दूर आणि तिच्या नाजूक स्वभावामुळे, शरद ऋतूच्या सतत वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखा विरह तिच्या मनाला त्रास देत असेल.
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः। विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात्
अशा प्रकारे नरश्रेष्ठ, राजकुमार, देवेंद्राच्या पाण्यासाठी तळमळणाऱ्या पक्ष्यासारखा किंवा हरिणासारखा विलाप करू लागला.
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु। ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम्
नंतर फळांच्या शोधात सुंदर डोंगर उतारांवर फिरताना, लक्ष्मीने युक्त लक्ष्मणाने आपला मोठा भाऊ मागे वळून बसलेला पाहिला.
स चिन्तया दुस्सहया परीतं विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी। भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम्
आपला धैर्यवान भाऊ प्रचंड दु:खाने ग्रासलेला, एकटा आणि शुद्ध हरपलेला पाहून, सौमित्र फारच व्याकुळ झाला आणि त्याने दुःखी भावाला त्वरित विचारले.
किमार्य कामस्य वशंगतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन । अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तते न
आर्य, तू इच्छेच्या अधीन का झालास? स्वतःच्या सामर्थ्यावर पराभव का पत्करतोस? लाजेमुळे तुझा मन:शांती कमी होत असेल, तर योगाने ती पुन्हा का मिळवत नाहीस?
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम्। सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात
तू आपले प्रयत्न, मन:शांती, एकाग्रतेने योग्य वेळ, सोबत्यांची ताकद, अढळ धैर्य आणि आपल्या कर्तव्याचा हेतू या सर्व गोष्टींना जोड, बंधू.
न जानकी मानववंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण। न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित्
हे मानववंशाचे अधिपती, जानकी तुझ्या संरक्षणाखाली असताना दुसऱ्या कुणालाही सहज मिळू शकत नाही; आणि, वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, जळत्या अग्नीच्या जवळ कोणी गेले तर तो जळल्याशिवाय राहत नाही.
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः। हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससामधर्मार्थसमाहितं च
रामा लक्ष्मणाला, जो गुणी आणि कोणाच्याही आवाक्याबाहेर आहे, असे शब्द बोलला—जे हितावह, आरोग्यदायक, योग्य मार्ग दाखवणारे आणि धर्म व कर्तव्याने भरलेले होते.
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः। न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम्
काय करायचे हे नक्की ठरवावे आणि योग्य कृती करावीच लागते; पण, राजकुमार, मोठ्या आणि भयंकर शौर्याचे फळ काय मिळेल याची शंका करू नये.
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्। उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता
कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची मैथिली आठवत, ओठ कोरडे पडलेले असताना रामाने लक्ष्मणाला सांगितले.
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम्। निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः
इंद्राने पृथ्वीला पाण्याने तृप्त केले, पीक उगवून आपले कर्तव्य पूर्ण केले आणि मग तो स्थिर झाला.
दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः। विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज
डोंगर आणि झाडे यांच्या साक्षीने, गडगडाट करणारे मेघ पाऊस पाडून शांत झाले आहेत, राजपुत्रा.
नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश। विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः
नीलकमळाच्या पाकळ्यांसारखे काळे मेघ दहा दिशांना काळसर करून टाकतात; त्यांची ताकद संपली आहे, जणू मदमुक्त हत्ती झाले आहेत.
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः। चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः
पाण्याने भरलेले, वेगवान आणि कुडज व अर्जुनाच्या सुवासाने दरवळणारे पावसाचे वारे आता थांबले आहेत, सौम्य.
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण। नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ
लक्ष्मणा, मेघांचा, हत्तींचा आणि मोरांचा गडगडाट, तसेच धबधब्यांचा आवाज, अचानक शांत झाला आहे.
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः। अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः
मोठ्या पावसाने धुतलेल्या डोंगरांच्या उतारांवर चंद्रकिरणांनी जणू ताजे अभिषेक केल्यासारखे तेज झळकत आहे.
शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्। लीलासु चैवोत्तमवारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता
आता शरद ऋतू आला आहे, तो आपली शोभा सप्तच्छदाच्या फांद्यांमध्ये, ताऱ्यांच्या, सूर्याच्या आणि चंद्राच्या प्रकाशात, तसेच उत्तम हत्तींच्या खेळामध्ये वाटून देतो.
सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना। सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति
शरद ऋतूच्या गुणांनी सजलेली लक्ष्मी अनेक ठिकाणी विलोभनीयपणे प्रकट होते आणि सूर्यकिरणांनी जागृत झालेल्या कमळ तलावांमध्ये ती विशेष तेजाने चमकते.
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः। महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः
रम्य आणि रुंद पंखांचे, कामदेवाला प्रिय आणि कमळरजाने माखलेले हंस आले आहेत आणि ते मोठ्या नद्यांच्या वाळवंटावर चक्रवाक पक्ष्यांसोबत खेळत आहेत.
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु। प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता
मदमस्त हत्तींच्या झुंडीमध्ये, गर्विष्ठ गायींच्या समूहात आणि स्वच्छ पाण्याच्या नद्यांमध्ये लक्ष्मी अनेक रूपांनी प्रकट होते.
नभः समीक्ष्याम्बुधरैर्विमुक्तं विमुक्तबर्हाभरणा वनेषु। प्रियास्वरक्ता विनिवृत्तशोभा गतोत्सवा ध्यानपरा मयूराः
आता आकाश ढगांपासून मोकळे आहे, आणि जंगलात मोरांनी आपली सुंदर पिसे गाळली आहेत; प्रिय आवाज आता थांबलेले, जुनी शोभा ओसरलेली, मोरिणी ध्यानात मग्न होऊन उत्सव सोडून बसल्या आहेत.
मनोज्ञगन्धैः प्रियकैरनल्पैः पुष्पातिभारावनताग्रशाखैः। सुवर्णगौरैर्नयनाभिरामै- रुद्योतितानीव वनान्तराणि
सोन्यासारखे पिवळे आणि डोळ्यांना आनंद देणारे वृक्ष, फुलांच्या ओझ्याने वाकलेल्या फांद्या आणि मनमोहक, सौम्य सुगंधाने भरलेली वनांतरे जणू उजळून गेली आहेत.
प्रियान्वितानां नलिनीप्रियाणां वने प्रियाणां कुसुमोद्गतानाम्। मदोत्कटानां मदलालसानां गजोत्तमानां गतयोऽद्य मन्दाः
प्रियांसोबत असलेल्या, कमळ तलावांना आवडणाऱ्या, फुलांच्या सुगंधाने दरवळणाऱ्या आणि मदाने भरलेल्या उत्तम हत्तींच्या हालचाली आज जंगलात मंद झाल्या आहेत.
व्यक्तं नभः शस्त्रविधौतवर्णं कृशप्रवाहानि नदीजलानि। कह्लारशीताः पवनाः प्रवान्ति तमो विमुक्ताश्च दिशः प्रकाशाः
आकाश अगदी स्वच्छ आणि उजळ दिसते, जणू शस्त्रांनी धुतले आहे; नद्यांमध्ये पाणी कमी झाले आहे; निळ्या कमळांच्या गार वाऱ्यांचा स्पर्श जाणवतो आणि दिशाही अंधारमुक्त होऊन तेजस्वी झाल्या आहेत.
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्का भूमिश्चिरोद्घाटितसान्द्ररेणुः। अन्योन्यवैरेण समायुताना- मुद्योगकालोऽद्य नराधिपानाम्
सूर्याच्या कडाक्याने चिखल आटून गेलेली, आणि जाड धूळही बराच काळ शांत झालेली ही धरती, एकमेकांशी वैर असलेल्या राजांच्या प्रयत्नांसाठी अगदी तयार झाली आहे — हेच आता त्यांच्या कृतीचं योग्य वेळ आहे.
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाः प्रहर्षिताः पांसुसमुत्थिताङ्गाः। मदोत्कटाः सम्प्रति युद्धलुब्धा वृषा गवां मध्यगता नदन्ति
शरद ऋतूच्या गुणांनी भरून, आनंदलेले, अंगावर माती उडालेली, मदाने भरलेले आणि लढायला उत्सुक असे बैल, गायींच्या मध्ये उभे राहून मोठ्याने हंबरतात.
समन्मथा तीव्रतरानुरागा कुलान्विता मन्दगतिः करेणुः। मदान्वितं सम्परिवार्य यान्तं वनेषु भर्तारमनुप्रयाति
तीव्र प्रेमाने आणि ओढीने भरलेली, आपल्या सख्या सोबत हळूहळू चालणारी मादी हत्ती, मदाने भरलेल्या आपल्या जोडीदाराला, तो जसा वनात फिरतो तशी सर्व बाजूंनी वेढून मागे मागे जाते.
त्यक्त्वा वराण्यात्मविभूषितानि बर्हाणि तीरोपगता नदीनाम्। निर्भर्त्स्यमाना इव सारसौघैः प्रयान्ति दीना विमना मयूराः
आपली सुंदर, स्वतः सजवलेली पिसं सोडून, नदीच्या काठावर आलेले, आणि सारसांच्या थव्यांनी जणू काही ओरडले गेलेले, हे मोर उदास आणि खिन्न मनाने पुढे निघून जातात.
वित्रास्य कारण्डवचक्रवाकान् महारवैर्भिन्नकटा गजेन्द्राः। सरस्सुबद्धाम्बुजभूषणेषु विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलं पिबन्ति
मोठ्या गजेंद्रांचे तुटलेले दात आणि प्रचंड गर्जना, करंडव आणि चक्रवाक पक्ष्यांना घाबरवतात. कमळांनी सजलेल्या सरोवरात, वारंवार पाणी हलवत, ते आनंदाने पाणी पितात.
व्यपेतपङ्कासु सवालुकासु प्रसन्नतोयासु सगोकुलासु। ससारसारावविनादितासु नदीषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः
चिखल निघून गेलेल्या, वाळू असलेल्या, स्वच्छ पाण्याच्या, गायींच्या थव्यांनी भरलेल्या, आणि सारस व जलपक्ष्यांच्या आवाजांनी गूंजणाऱ्या नद्यांमध्ये, हंस आनंदाने उतरतात.