पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्। शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्
पांढरट आकाश, निर्मळ चंद्राचा प्रकाश, आणि चांदण्याने न्हालेली शरद ऋतूची रात्र पाहून,
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्। दृष्ट्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः
सुग्रीव फक्त सुखात रमला आहे, जनकनंदिनी हरवली आहे, आणि वेळ निघून गेला आहे हे पाहून राम फारच व्याकुळ झाला.
स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान् नृपः। मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः
थोड्या वेळाने भानावर येऊन, तो बुद्धिमान राजकुमार राम मनात असलेल्या वैदेहीचा विचार करू लागला.
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्। सारसारावसंघुष्टं विललापार्तया गिरा
आकाशात वीज आणि ढग नसलेले, आणि सारस व क्रौंच पक्ष्यांच्या आवाजाने भरलेले ते स्वच्छ आकाश पाहून, त्याने वेदनेने भरलेल्या स्वरात हंबरडा फोडला.
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते। शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम्
सोन्याच्या शिरांनी सजलेल्या डोंगराच्या टोकावर बसून, शरद ऋतूचे आकाश पाहताना त्याचे मन आपल्या प्रियेवर गेले.
सारसारावसंनादैः सारसारावनादिनी। याऽऽश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम्
जिथे ती लहान मुलगी आश्रमात सारस व क्रौंच पक्ष्यांच्या आवाजात आनंद मानायची, तिथे आता माझ्याविना तिला कसा आनंद मिळत असेल?
पुष्पितांश्चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान्। कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती
फुलांनी बहरलेली, सोन्यासारखी चमकणारी, निर्मळ झाडे पाहताना, माझ्याकडे न पाहता ती तरुणी कशी आनंदी राहू शकते?
या पुरा कलहंसानां कलेन कलभाषिणी। बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे रमते कथम्
जी पूर्वी हंसांच्या मधुर आवाजात आणि आपल्या गोड बोलण्यात जागी व्हायची, ती सुंदर अंगाची माझी प्रिया आता कशी आनंदी असेल?
निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम्। पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति
चक्रवाक पक्ष्यांचे त्यांच्या जोडीदारांसोबतचे आवाज ऐकून, कमळासारख्या मोठ्या डोळ्यांची ती कशी असेल?
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च। तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे
सरोवरे, नद्या, विहिरी, जंगले आणि वनात फिरूनही, आज त्या हरिणडोळ्या विना मला कुठेच सुख मिळत नाही.
अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम्। सुदूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः
कदाचित माझ्यापासून दूर आणि तिच्या नाजूक स्वभावामुळे, शरद ऋतूच्या सतत वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखा विरह तिच्या मनाला त्रास देत असेल.
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः। विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात्
अशा प्रकारे नरश्रेष्ठ, राजकुमार, देवेंद्राच्या पाण्यासाठी तळमळणाऱ्या पक्ष्यासारखा किंवा हरिणासारखा विलाप करू लागला.
ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु। ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम्
नंतर फळांच्या शोधात सुंदर डोंगर उतारांवर फिरताना, लक्ष्मीने युक्त लक्ष्मणाने आपला मोठा भाऊ मागे वळून बसलेला पाहिला.
स चिन्तया दुस्सहया परीतं विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी। भ्रातुर्विषादात् त्वरितोऽतिदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच दीनम्
आपला धैर्यवान भाऊ प्रचंड दु:खाने ग्रासलेला, एकटा आणि शुद्ध हरपलेला पाहून, सौमित्र फारच व्याकुळ झाला आणि त्याने दुःखी भावाला त्वरित विचारले.
किमार्य कामस्य वशंगतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन । अयं ह्रिया संह्रियते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तते न
आर्य, तू इच्छेच्या अधीन का झालास? स्वतःच्या सामर्थ्यावर पराभव का पत्करतोस? लाजेमुळे तुझा मन:शांती कमी होत असेल, तर योगाने ती पुन्हा का मिळवत नाहीस?
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम्। सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्वः स्वकर्महेतुं च कुरुष्व तात
तू आपले प्रयत्न, मन:शांती, एकाग्रतेने योग्य वेळ, सोबत्यांची ताकद, अढळ धैर्य आणि आपल्या कर्तव्याचा हेतू या सर्व गोष्टींना जोड, बंधू.
न जानकी मानववंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण। न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित्
हे मानववंशाचे अधिपती, जानकी तुझ्या संरक्षणाखाली असताना दुसऱ्या कुणालाही सहज मिळू शकत नाही; आणि, वीरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, जळत्या अग्नीच्या जवळ कोणी गेले तर तो जळल्याशिवाय राहत नाही.
सलक्षणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः। हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससामधर्मार्थसमाहितं च
रामा लक्ष्मणाला, जो गुणी आणि कोणाच्याही आवाक्याबाहेर आहे, असे शब्द बोलला—जे हितावह, आरोग्यदायक, योग्य मार्ग दाखवणारे आणि धर्म व कर्तव्याने भरलेले होते.
निस्संशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषोऽप्यनुवर्तितव्यः। न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य कुमार वीर्यस्य फलं च चिन्त्यम्
काय करायचे हे नक्की ठरवावे आणि योग्य कृती करावीच लागते; पण, राजकुमार, मोठ्या आणि भयंकर शौर्याचे फळ काय मिळेल याची शंका करू नये.
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन्। उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता
कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची मैथिली आठवत, ओठ कोरडे पडलेले असताना रामाने लक्ष्मणाला सांगितले.
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम्। निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः
इंद्राने पृथ्वीला पाण्याने तृप्त केले, पीक उगवून आपले कर्तव्य पूर्ण केले आणि मग तो स्थिर झाला.
दीर्घगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः। विसृज्य सलिलं मेघाः परिशान्ता नृपात्मज
डोंगर आणि झाडे यांच्या साक्षीने, गडगडाट करणारे मेघ पाऊस पाडून शांत झाले आहेत, राजपुत्रा.
नीलोत्पलदलश्यामाः श्यामीकृत्वा दिशो दश। विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः
नीलकमळाच्या पाकळ्यांसारखे काळे मेघ दहा दिशांना काळसर करून टाकतात; त्यांची ताकद संपली आहे, जणू मदमुक्त हत्ती झाले आहेत.
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः। चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः
पाण्याने भरलेले, वेगवान आणि कुडज व अर्जुनाच्या सुवासाने दरवळणारे पावसाचे वारे आता थांबले आहेत, सौम्य.
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण। नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ
लक्ष्मणा, मेघांचा, हत्तींचा आणि मोरांचा गडगडाट, तसेच धबधब्यांचा आवाज, अचानक शांत झाला आहे.
अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः। अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः
मोठ्या पावसाने धुतलेल्या डोंगरांच्या उतारांवर चंद्रकिरणांनी जणू ताजे अभिषेक केल्यासारखे तेज झळकत आहे.
शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्कनिशाकराणाम्। लीलासु चैवोत्तमवारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत्प्रवृत्ता
आता शरद ऋतू आला आहे, तो आपली शोभा सप्तच्छदाच्या फांद्यांमध्ये, ताऱ्यांच्या, सूर्याच्या आणि चंद्राच्या प्रकाशात, तसेच उत्तम हत्तींच्या खेळामध्ये वाटून देतो.
सम्प्रत्यनेकाश्रयचित्रशोभा लक्ष्मीः शरत्कालगुणोपपन्ना। सूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषु पद्माकरेष्वभ्यधिकं विभाति
शरद ऋतूच्या गुणांनी सजलेली लक्ष्मी अनेक ठिकाणी विलोभनीयपणे प्रकट होते आणि सूर्यकिरणांनी जागृत झालेल्या कमळ तलावांमध्ये ती विशेष तेजाने चमकते.
अभ्यागतैश्चारुविशालपक्षैः स्मरप्रियैः पद्मरजोऽवकीर्णैः। महानदीनां पुलिनोपयातैः क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः
रम्य आणि रुंद पंखांचे, कामदेवाला प्रिय आणि कमळरजाने माखलेले हंस आले आहेत आणि ते मोठ्या नद्यांच्या वाळवंटावर चक्रवाक पक्ष्यांसोबत खेळत आहेत.
मदप्रगल्भेषु च वारणेषु गवां समूहेषु च दर्पितेषु। प्रसन्नतोयासु च निम्नगासु विभाति लक्ष्मीर्बहुधा विभक्ता
मदमस्त हत्तींच्या झुंडीमध्ये, गर्विष्ठ गायींच्या समूहात आणि स्वच्छ पाण्याच्या नद्यांमध्ये लक्ष्मी अनेक रूपांनी प्रकट होते.