क्रीडन्तमिव देवेशं गन्धर्वाप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्
तो जणू देवांचा स्वामी गंधर्व आणि अप्सरा यांच्या संगतीत खेळतो आहे, मंत्रीकडे काम सोपवून त्यांच्या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष करणारा,
उच्छिन्नराज्यसंदेहं कामवृत्तमिव स्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्
राज्याबद्दलचे सर्व शंका दूर झालेल्या, मनासारखे वागणारा, आपले ध्येय ठरवलेला, संपत्तीचे खरे स्वरूप जाणणारा आणि काळाचे नियम समजणारा,
प्रसाद्य वाक्यैर्विविधैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद् वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः
वायुपुत्र, ज्याला बोलण्याची कला आणि त्याचा अर्थ माहीत आहे, त्याने वानरराजाला विविध कारणयुक्त आणि मनाला भावणाऱ्या शब्दांनी समजावण्याचा प्रयत्न केला.
हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्
जे हितकारक, सत्य, आरोग्यदायी, योग्य, धर्म आणि नीतीनुसार आहेत, प्रेम आणि आपुलकीने भरलेली आणि विश्वास निर्माण करणारी अशी वचने बोलली गेली.
हरीश्वरमुपागम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत्। राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्धिता
हनुमान वानरराजाजवळ जाऊन म्हणाला, 'राज्य मिळाले, कीर्ती मिळाली आणि वंशाची समृद्धी वाढली.'
मित्राणां संग्रहः शेषस्तद् भवान् कर्तुमर्हति। यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते
मित्रांची संगती अजून बाकी आहे; ती, प्रभो, तुम्ही साध्य केली पाहिजे. कारण जो मित्रांमध्ये योग्य वेळ ओळखतो तो नेहमी योग्य वागतो.
तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चापि वर्धते। यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप। समान्येतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते
राजा, ज्याचे धन, दंड, मित्र आणि स्वतः हे सर्व एकत्र आहेत, त्याचे राज्य, कीर्ती आणि सामर्थ्य वाढते; तोच मोठ्या राज्याचा उपभोग घेतो.
तद् भवान् वृत्तसम्पन्नः स्थितः पथि निरत्यये। मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत् कर्तुमर्हति
म्हणून, उत्तम आचरण असलेले आणि सुरक्षित मार्गावर असलेले तुम्ही, मित्रासाठी घेतलेले कार्य योग्य प्रकारे पूर्ण केले पाहिजे.
संत्यज्य सर्वकर्माणि मित्रार्थे यो न वर्तते। सम्भ्रमाद् विकृतोत्साहः सोऽनर्थैर्नावरुध्यते
जो सर्व कामे सोडून मित्रासाठी काहीच करत नाही, ज्याचा उत्साह गोंधळामुळे कमी होतो, त्याला संकटे जिंकू शकत नाहीत.
यो हि कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते। स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते
जो योग्य वेळ गेल्यावर मित्रासाठी काही करतो, तो मोठी कामगिरी केली तरी मैत्रीचे खरे उद्दिष्ट साधू शकत नाही.
तदिदं मित्रकार्यं नः कालातीतमरिंदम। क्रियतां राघवस्यैतद् वैदेह्याः परिमार्गणम्
मित्रासाठीचं हे काम अजून वेळेतच आहे, शत्रूंना जिंकणाऱ्या, म्हणून राघवासाठी आणि वैदेहीच्या शोधासाठी आता सुरुवात करूया.
न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित्। त्वरमाणोऽपि स प्राज्ञस्तव राजन् वशानुगः
वेळेचं ज्ञान असलेला तो बुद्धिमान, राजन, तुझ्या आज्ञेची वाट पाहतो, जरी त्याला घाई असली तरी, तो कधीच वेळ निघून गेली असं सांगत नाही.
कुलस्य हेतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः। अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः
राघव आपल्या वाढलेल्या कुळाचा आधार आहे, जुना आप्त आहे, त्याची शक्ती मोजता येणार नाही अशी आहे, आणि गुणांनी तो स्वतःच अद्वितीय आहे.
तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव। हरीश्वर कपिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि
त्याने पूर्वी तुझ्यासाठी जे केलं, तेच आता तू त्याच्यासाठी करावं, वानरांचा स्वामी, वानरश्रेष्ठांना आज्ञा द्यायला हवी.
नहि तावद् भवेत् कालो व्यतीतश्चोदनादृते। चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत् कालव्यतिक्रमः
आज्ञा न मिळेपर्यंत वेळ निघून जात नाही; कारण आज्ञा मिळाल्यावरच कामाची वेळ संपते.
अकर्तुरपि कार्यस्य भवान् कर्ता हरीश्वर। किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च वधेन च
कोणी काम केलं नाही तरी, वानरांचा स्वामी, तू ते काम पूर्ण करतोसच; मग जेव्हा तुला उपकार फेडायचे असतील, तेव्हा तर तू राज्य आणि प्राणही देऊ शकतोस.
शक्तिमानतिविक्रान्तो वानरर्क्षगणेश्वर। कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किं नु सज्जसे
शक्तिशाली आणि अतिशय पराक्रमी वानर-भल्लांच्या स्वामी, दशरथपुत्राला आनंद देणारी आज्ञा पूर्ण करण्यात तू का उशीर करतोस?
कामं खलु शरैः शक्तः सुरासुरमहोरगान्। वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञामवेक्षते
दशरथपुत्र आपल्या बाणांनी देव, दैत्य, महाप्राण सर्प सगळ्यांना जिंकू शकतो; पण तरीही तो तुझ्या वचनाकडेच पाहतो.
प्राणत्यागाविशंकेन कृतं तेन महत् प्रियम्। तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे
जो प्राणही देण्यास मागेपुढे पाहत नाही, त्याने मोठं उपकार केलं आहे; म्हणून वैदेहीचा शोध पृथ्वीवर आणि आकाशात सुद्धा घ्या.
देवदानवगन्धर्वा असुराः समरुद्गणाः। न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमिव राक्षसाः
देव, दानव, गंधर्व, असुर, मरुतगण, किंवा यक्ष त्याला भीती दाखवू शकत नाहीत; मग राक्षसांची काय कथा?
तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रतिकृतस्तथा। रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम्
अशी शक्ती असणाऱ्या आणि पूर्वी तुझ्यासाठी कृती केलेल्या त्याच्यासाठी, पिंगलांचा स्वामी, तू सर्व मनाने रामाला प्रिय असं करावं.
नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे। कस्यचित् सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया
वानरांचा स्वामी, तुझ्या आज्ञेने आम्हाला पृथ्वीवर, पाण्यात किंवा आकाशात कुठेही कोणतीही अडचण येणार नाही.
तदाज्ञापय कः किं ते कुतो वापि व्यवस्यतु। हरयो ह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ
म्हणून, कोण काय करावं आणि कुठून सुरुवात करावी हे सांग; कारण, दोषरहित, तुझ्यासमोर कोट्यवधी अपराजित वानर उभे आहेत.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा काले साधु निरूपितम्। सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नश्चकार मतिमुत्तमाम्
त्याचं योग्य वेळी आणि योग्य प्रकारे सांगितलेलं वचन ऐकून, सद्गुणी सुग्रीवाने उत्तम असा विचार केला.
यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः। समागच्छन्त्यसङ्गेन सेनाग्र्ये ण तथा कुरु
माझी संपूर्ण सेना आणि सर्व प्रमुख वानर लवकरात लवकर एकत्र यावेत, आणि तेही सैन्याच्या पुढच्या भागात, असं करून दाखव.
ये त्वन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः। समानयन्तु ते शीघ्रं त्वरिताः शासनान्मम। स्वयं चानन्तरं कार्यं भवानेवानुपश्यतु
जे सीमारेषेवर असलेले, जलद आणि ठाम वानर आहेत, त्यांनी माझ्या आज्ञेवरून पटकन सर्वांना एकत्र आणावं; आणि नंतर तू स्वतः हे काम नीट पाहावं.
त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयादिह वानरः। तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा
जर एखादा वानर पंधरा दिवसांनंतर इथे आला, तर त्याला मृत्युदंड मिळेल; याबद्दल काहीच विचार करायचा नाही.
हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो भवान् ममाज्ञामधिकृत्य निश्चितम्। इति व्यवस्थां हरिपुङ्गवेश्वरो विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान्
वृद्ध वानरांनी आपल्या अनुयायांसह माझी आज्ञा पक्की मानून यावं; अशा रीतीने वानरश्रेष्ठांचा स्वामी, पराक्रमी सुग्रीव, ही व्यवस्था करून आपल्या निवासस्थानी गेला.
thumb|त्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडाचा तिसावा सर्ग ऐका.
गृहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः। वर्षरात्रे स्थितो रामः कामशोकाभिपीडितः
सुग्रीव घरात गेला आणि आकाशातून ढग नाहीसे झाले, त्या वेळी पावसाळ्याच्या रात्री राम इच्छेने आणि दुःखाने त्रस्त झाला होता.