विलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः। विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः
पक्षी झाडांमध्ये विसावत आहेत, कमळे मिटत आहेत, आणि मोगऱ्याची फुले उमलत आहेत; त्यामुळे सूर्य मावळला आहे हे कळते.
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना पथ्येव वर्तते। वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः
राजांच्या मोहिमा संपल्या आहेत, सैन्य रस्त्यावरच थांबले आहे; पावसामुळे शत्रुत्वही आणि वाटाही सारख्या झाल्या आहेत.
मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्। अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः
भाद्रपद महिन्यात, हे ब्राह्मण, वेदपठणाची आणि सामगानाची वेळ ब्राह्मणांसाठी आली आहे.
निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः। आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः
नक्कीच, कोसलाचा राजा भरताने आपली कामे पूर्ण करून आणि साठा गोळा करून, आता आषाढ महिना गाठला आहे.
नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वर्धते रयः। मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः
सरण्यूनदी भरत चालली आहे, तिचा प्रवाह वाढतो आहे; आणि तिचा आवाज, मी परत येताना, अयोध्येच्या गजरासारखा वाटतो.
इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते। विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः
सुग्रीव, ज्याच्याकडे भरपूर गुण आहेत, शत्रूंना जिंकून, पत्नीला परत मिळवून आणि मोठ्या राज्यात स्थिर होऊन सुखात आहे.
अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः। नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण
पण मी, लक्ष्मण, पत्नी गमावलेला आणि मोठ्या राज्यापासून वंचित झालेला, पाण्याने खचलेल्या नदीच्या काठासारखा बुडत आहे.
शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः। रावणश्च महाञ्छत्रुरपारः प्रतिभाति मे
माझा शोक फार मोठा आहे, पावसाळा खूप कठीण आहे, आणि रावण हा महान व पार न लागणारा शत्रू मला समोर दिसतो.
अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्। प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम्
ही मोहीम करायला योग्य काळ नाही, वाटा फार कठीण आहेत, आणि सुग्रीव नम्र झाला असताना मी काहीही बोललो नाही.
अपि चापि परिक्लिष्टं चिराद् दारैः समागतम्। आत्मकार्यगरीयस्त्वाद् वक्तुं नेच्छामि वानरम्
शिवाय, तो खूप दिवस त्रासलेला होता आणि नुकताच पत्नीला मिळाला आहे, आणि माझे कामही मोठे आहे, म्हणून मी त्या वानराशी बोलायचे टाळतो.
स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्। उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः
तो स्वतः विश्रांती घेऊन आणि योग्य वेळ ओळखून, आपले कर्तव्य नक्कीच लक्षात ठेवेल; यात शंका नाही.
तस्मात् कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमभिकांक्षयन्
म्हणून, हे शुभलक्षण, मी योग्य वेळेची वाट पाहतो आहे आणि सुग्रीव व नद्यांचा कृपाविशेष मिळावा अशी इच्छा करतो.
उपकारेण वीरो हि प्रतीकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः
खरा वीर उपकाराला उपकारानेच उत्तर देतो; पण जो उपकार विसरतो आणि परतफेड करत नाही, तो सज्जनांच्या मनाला फार दु:ख पोहोचवतो.
अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम्
हे ऐकून लक्ष्मणाने हात जोडून त्या शब्दांचा मान केला आणि स्वतःचे शुभ दर्शन रामाला दाखवत नम्रपणे बोलला.
यदुक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः
राजा, तू जे काही सांगितलेस ते तुझे मनापासूनचे इच्छित आहे; वानरांचा स्वामी लवकरच ते पूर्ण करील. ह्या पावसाळ्याचा संयमाने सामना कर आणि शत्रूवर विजय मिळवण्याच्या निर्धारात ठाम राहा.
thumb|एकोनत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडातील एकोणतीसावा सर्ग ऐका.
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्। सारसाकुलसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्
आकाश निरभ्र, वीजा आणि ढग नसलेले, बगळ्यांच्या आवाजाने गजबजलेले आणि सुंदर चांदण्याने उजळलेले असे पाहून,
समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम्। अत्यर्थं चासतां मार्गमेकान्तगतमानसम्
सुग्रीव आपल्या उद्दिष्टात यशस्वी झाला आहे, पण धर्म आणि अर्थ यांचा विचार तो मंदगतीने करतो, आणि त्याचे मन फक्त सुखाच्या मार्गावर स्थिर झाले आहे,
निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान् सर्वानेव मनोरथान्
आपली कामे पूर्ण झालेली, इच्छा पूर्ण झालेल्या, नेहमी स्त्रियांच्या संगतीत रममाण असलेला, आणि सर्व मनोकामना मिळवलेल्या,
स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्
स्वतःची प्रिय पत्नी आणि आवडती तारा जवळ असताना, दिवस-रात्र आनंदात विहार करणारा, सर्व उद्दिष्ट साध्य झाल्याने चिंता नसलेला,
क्रीडन्तमिव देवेशं गन्धर्वाप्सरसां गणैः। मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम्
तो जणू देवांचा स्वामी गंधर्व आणि अप्सरा यांच्या संगतीत खेळतो आहे, मंत्रीकडे काम सोपवून त्यांच्या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष करणारा,
उच्छिन्नराज्यसंदेहं कामवृत्तमिव स्थितम्। निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित्
राज्याबद्दलचे सर्व शंका दूर झालेल्या, मनासारखे वागणारा, आपले ध्येय ठरवलेला, संपत्तीचे खरे स्वरूप जाणणारा आणि काळाचे नियम समजणारा,
प्रसाद्य वाक्यैर्विविधैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः। वाक्यविद् वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः
वायुपुत्र, ज्याला बोलण्याची कला आणि त्याचा अर्थ माहीत आहे, त्याने वानरराजाला विविध कारणयुक्त आणि मनाला भावणाऱ्या शब्दांनी समजावण्याचा प्रयत्न केला.
हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत्। प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम्
जे हितकारक, सत्य, आरोग्यदायी, योग्य, धर्म आणि नीतीनुसार आहेत, प्रेम आणि आपुलकीने भरलेली आणि विश्वास निर्माण करणारी अशी वचने बोलली गेली.
हरीश्वरमुपागम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत्। राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्धिता
हनुमान वानरराजाजवळ जाऊन म्हणाला, 'राज्य मिळाले, कीर्ती मिळाली आणि वंशाची समृद्धी वाढली.'
मित्राणां संग्रहः शेषस्तद् भवान् कर्तुमर्हति। यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते
मित्रांची संगती अजून बाकी आहे; ती, प्रभो, तुम्ही साध्य केली पाहिजे. कारण जो मित्रांमध्ये योग्य वेळ ओळखतो तो नेहमी योग्य वागतो.
तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चापि वर्धते। यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप। समान्येतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते
राजा, ज्याचे धन, दंड, मित्र आणि स्वतः हे सर्व एकत्र आहेत, त्याचे राज्य, कीर्ती आणि सामर्थ्य वाढते; तोच मोठ्या राज्याचा उपभोग घेतो.
तद् भवान् वृत्तसम्पन्नः स्थितः पथि निरत्यये। मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत् कर्तुमर्हति
म्हणून, उत्तम आचरण असलेले आणि सुरक्षित मार्गावर असलेले तुम्ही, मित्रासाठी घेतलेले कार्य योग्य प्रकारे पूर्ण केले पाहिजे.
संत्यज्य सर्वकर्माणि मित्रार्थे यो न वर्तते। सम्भ्रमाद् विकृतोत्साहः सोऽनर्थैर्नावरुध्यते
जो सर्व कामे सोडून मित्रासाठी काहीच करत नाही, ज्याचा उत्साह गोंधळामुळे कमी होतो, त्याला संकटे जिंकू शकत नाहीत.
यो हि कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते। स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते
जो योग्य वेळ गेल्यावर मित्रासाठी काही करतो, तो मोठी कामगिरी केली तरी मैत्रीचे खरे उद्दिष्ट साधू शकत नाही.