नवाम्बुधाराहतकेसराणि द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि। कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि नवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति
नव्या पावसाच्या सरींनी फुलांच्या केसरांना भिजवलेली कमळे सोडून, आनंदी मधमाशा ताज्या कदंब फुलांमधील केसरयुक्त मध पितात.
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः। रम्या नगेन्द्राः निभृता नरेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः
मदमस्त हत्ती, आनंदी गायी, जंगलात अधिक बळकट झालेले सिंह, सुंदर पर्वत, शांत झालेले राजे आणि मेघांशी खेळणारा इंद्र—सर्वत्र आनंद आणि उत्साह पसरलेला आहे.
मेघाः समुद्भूतसमुद्रनादा महाजलौघैर्गगनावलम्बाः। नदीस्तटाकानि सरांसि वापी- र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति
समुद्राच्या गजरासारखा आवाज करणारे मेघ, आकाशात मोठ्या जलप्रवाहांसह लटकतात आणि नद्या, तळी, सरोवरे, विहिरी आणि संपूर्ण पृथ्वीला पाण्याने भरून टाकतात.
वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति प्रवान्ति वाताः समुदीर्णवेगाः। प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं नद्यो जलं विप्रतिपन्नमार्गाः
पावसाच्या जोरदार सरी पडतात, वारेही वेगाने वाहतात, नद्यांचे काठ वाहून गेले आहेत आणि त्या वेगाने, आपला मार्ग बदलत, पाणी पुढे नेतात.
नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः। घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना रूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति
पर्वतांचे जेथील राजासारखे थोर रूप, वाऱ्याने आणलेल्या व इंद्राने दिलेल्या मेघांच्या मोठ्या जलकलशांनी अभिषेक होत आहे, तेव्हा ते आपली शोभा आणि तेज दाखवतात.
घनोपगूढं गगनं न तारा न भास्करो दर्शनमभ्युपैति। नवैर्जलौघैर्धरणी वितृप्ता तमोविलिप्ता न दिशः प्रकाशाः
मेघांनी आच्छादलेल्या आकाशात तारेही दिसत नाहीत, सूर्यही दिसत नाही; नव्या पावसाच्या धारा पडल्याने पृथ्वी तृप्त झाली आहे, पण अंधार पसरल्याने दिशा स्पष्ट दिसत नाहीत.
महान्ति कूटानि महीधराणां धाराविधौतान्यधिकं विभान्ति। महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै- र्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानैः
पर्वतांच्या मोठ्या शिखरांवरून वाहणाऱ्या पाण्याच्या धारा त्यांना अधिकच उजळ करतात; त्या मोठ्या, रुंद धबधब्यांनी, जणू काही मोत्यांच्या माळा लटकावल्या आहेत असे वाटते.
शैलोपलप्रस्खलमानवेगाः शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः। गुहासु संनादितबर्हिणासु हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति
पर्वतांच्या शिखरांवरून खडकांवरून सांडणारे मोठे धबधबे, मोरांच्या आवाजाने गुंजणाऱ्या गुहांमध्ये, जणू काही हार विखुरले आहेत असे भासतात.
शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाता निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्। मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो महागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते
वेगाने पडणारे मोठे धबधबे पर्वतांच्या शिखरांना व उतारांना धुवून टाकतात; ते मोत्यांच्या माळेसारखे खाली पडतात आणि मोठ्या गुहांच्या पोटात साठतात.
सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः। पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधाराः समन्ततः
सर्व दिशांना पडणाऱ्या पाण्याच्या धारा, जणू स्वर्गातील स्त्रियांच्या प्रेमात तुटलेल्या मोत्यांच्या माळा विखुरल्या आहेत, तशा दिसतात.
विलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः। विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः
पक्षी झाडांमध्ये विसावत आहेत, कमळे मिटत आहेत, आणि मोगऱ्याची फुले उमलत आहेत; त्यामुळे सूर्य मावळला आहे हे कळते.
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना पथ्येव वर्तते। वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः
राजांच्या मोहिमा संपल्या आहेत, सैन्य रस्त्यावरच थांबले आहे; पावसामुळे शत्रुत्वही आणि वाटाही सारख्या झाल्या आहेत.
मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्। अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः
भाद्रपद महिन्यात, हे ब्राह्मण, वेदपठणाची आणि सामगानाची वेळ ब्राह्मणांसाठी आली आहे.
निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः। आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः
नक्कीच, कोसलाचा राजा भरताने आपली कामे पूर्ण करून आणि साठा गोळा करून, आता आषाढ महिना गाठला आहे.
नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वर्धते रयः। मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः
सरण्यूनदी भरत चालली आहे, तिचा प्रवाह वाढतो आहे; आणि तिचा आवाज, मी परत येताना, अयोध्येच्या गजरासारखा वाटतो.
इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते। विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः
सुग्रीव, ज्याच्याकडे भरपूर गुण आहेत, शत्रूंना जिंकून, पत्नीला परत मिळवून आणि मोठ्या राज्यात स्थिर होऊन सुखात आहे.
अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः। नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण
पण मी, लक्ष्मण, पत्नी गमावलेला आणि मोठ्या राज्यापासून वंचित झालेला, पाण्याने खचलेल्या नदीच्या काठासारखा बुडत आहे.
शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः। रावणश्च महाञ्छत्रुरपारः प्रतिभाति मे
माझा शोक फार मोठा आहे, पावसाळा खूप कठीण आहे, आणि रावण हा महान व पार न लागणारा शत्रू मला समोर दिसतो.
अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्। प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम्
ही मोहीम करायला योग्य काळ नाही, वाटा फार कठीण आहेत, आणि सुग्रीव नम्र झाला असताना मी काहीही बोललो नाही.
अपि चापि परिक्लिष्टं चिराद् दारैः समागतम्। आत्मकार्यगरीयस्त्वाद् वक्तुं नेच्छामि वानरम्
शिवाय, तो खूप दिवस त्रासलेला होता आणि नुकताच पत्नीला मिळाला आहे, आणि माझे कामही मोठे आहे, म्हणून मी त्या वानराशी बोलायचे टाळतो.
स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम्। उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः
तो स्वतः विश्रांती घेऊन आणि योग्य वेळ ओळखून, आपले कर्तव्य नक्कीच लक्षात ठेवेल; यात शंका नाही.
तस्मात् कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण। सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमभिकांक्षयन्
म्हणून, हे शुभलक्षण, मी योग्य वेळेची वाट पाहतो आहे आणि सुग्रीव व नद्यांचा कृपाविशेष मिळावा अशी इच्छा करतो.
उपकारेण वीरो हि प्रतीकारेण युज्यते। अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः
खरा वीर उपकाराला उपकारानेच उत्तर देतो; पण जो उपकार विसरतो आणि परतफेड करत नाही, तो सज्जनांच्या मनाला फार दु:ख पोहोचवतो.
अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत् प्रतिपूज्य भाषितम्। उवाच रामं स्वभिरामदर्शनं प्रदर्शयन् दर्शनमात्मनः शुभम्
हे ऐकून लक्ष्मणाने हात जोडून त्या शब्दांचा मान केला आणि स्वतःचे शुभ दर्शन रामाला दाखवत नम्रपणे बोलला.
यदुक्तमेतत् तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः। शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः
राजा, तू जे काही सांगितलेस ते तुझे मनापासूनचे इच्छित आहे; वानरांचा स्वामी लवकरच ते पूर्ण करील. ह्या पावसाळ्याचा संयमाने सामना कर आणि शत्रूवर विजय मिळवण्याच्या निर्धारात ठाम राहा.
thumb|एकोनत्रिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥४-
श्रीमद्वाल्मीकी रामायणातील किष्किंधा कांडातील एकोणतीसावा सर्ग ऐका.
समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम्। सारसाकुलसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम्
आकाश निरभ्र, वीजा आणि ढग नसलेले, बगळ्यांच्या आवाजाने गजबजलेले आणि सुंदर चांदण्याने उजळलेले असे पाहून,
समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम्। अत्यर्थं चासतां मार्गमेकान्तगतमानसम्
सुग्रीव आपल्या उद्दिष्टात यशस्वी झाला आहे, पण धर्म आणि अर्थ यांचा विचार तो मंदगतीने करतो, आणि त्याचे मन फक्त सुखाच्या मार्गावर स्थिर झाले आहे,
निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा। प्राप्तवन्तमभिप्रेतान् सर्वानेव मनोरथान्
आपली कामे पूर्ण झालेली, इच्छा पूर्ण झालेल्या, नेहमी स्त्रियांच्या संगतीत रममाण असलेला, आणि सर्व मनोकामना मिळवलेल्या,
स्वां च पत्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम्। विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वरम्
स्वतःची प्रिय पत्नी आणि आवडती तारा जवळ असताना, दिवस-रात्र आनंदात विहार करणारा, सर्व उद्दिष्ट साध्य झाल्याने चिंता नसलेला,