मार्गानुगः शैलवनानुसारी सम्प्रस्थितो मेघरवं निशम्य। युद्धाभिकामः प्रतिनादशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः
डोंगरदऱ्या आणि जंगलातून आपला मार्ग काढणारा मोठा हत्ती, मेघांचा गडगडाट ऐकतो, युद्धाची इच्छा असूनही प्रतिध्वनीची भीती वाटून, मदमस्त अवस्थेत मागे फिरतो.
क्वचित् प्रगीता इव षट्पदौघैः क्वचित् प्रनृत्ता इव नीलकण्ठैः। क्वचित् प्रमत्ता इव वारणेन्द्रै- र्विभान्त्यनेकाश्रयिणो वनान्ताः
कुठे मधमाशांच्या गाण्याने, कुठे निळ्या गळ्याच्या मोरांच्या नृत्याने, तर कुठे मदमस्त हत्तींच्या गर्जनेने, जंगलाच्या कडा वेगवेगळ्या रूपात शोभून दिसतात.
कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्या वनान्तभूमिर्मधुवारिपूर्णा। मयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै- रापानभूमिप्रतिमा विभाति
कदंब, साज आणि अर्जुन यांच्या कोंबांनी समृद्ध, मधमिश्रित पाण्याने भरलेली जंगलातील जमीन, पावसाने मस्त झालेले मोर नाचत आणि ओरडत असल्याने, जणू मद्यशाळेच्या जमिनीप्रमाणे चमकते.
मुक्तासमाभं सलिलं पतद् वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम्। हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति
मोत्याच्या माळेसारखे स्वच्छ आणि निर्मळ पाणी पानांच्या घड्यांमध्ये साठलेले असते; रंग उडालेल्या, तहानलेल्या पक्षी ते पाणी, जणू देवेंद्राने दिले आहे असे मानून, आनंदाने पितात.
षट्पादतन्त्रीमधुराभिधानं प्लवंगमोदीरितकण्ठतालम्। आविष्कृतं मेघमृदङ्गनादै- र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम्
मधमाशांच्या गोड गुणगुणी, वानरांच्या टाळ्यांचा ताल आणि मेघांच्या गडगडाटाचा आवाज मिळून, जणू जंगलात एखादे गाण्याचे मैफिल सुरू झाली आहे असे वाटते.
क्वचित् प्रनृत्तैः क्वचिदुन्नदद्भिः क्वचिच्च वृक्षाग्रनिषण्णकायैः। व्यालम्बबर्हाभरणैर्मयूरै- र्वनेषु संगीतमिव प्रवृत्तम्
कुठे नाचणारे, कुठे मोठ्याने ओरडणारे, तर कुठे झाडांच्या टोकावर लांब पिसारा लटकवत बसलेले मोर—जंगलात जणू संगीतच उमटले आहे असे वाटते.
स्वनैर्घनानां प्लवगाः प्रबुद्धा विहाय निद्रां चिरसंनिरुद्धाम्। अनेकरूपाकृतिवर्णनादा नवाम्बुधाराभिहता नदन्ति
मेघांच्या आवाजाने जागे झालेले वानर, खूप दिवसांची झोप सोडून, नव्या पावसाच्या सरींनी भिजून, अनेक प्रकारच्या रूपात आणि आवाजात ओरडू लागतात.
नद्यः समुद्वाहितचक्रवाका- स्तटानि शीर्णान्यपवाहयित्वा। दृप्ता नवप्रावृतपूर्णभोगा- दृतं स्वभर्तारमुपोपयान्ति
नद्यांनी आपल्या काठावर आश्रय घेतलेल्या चक्रवाकांना वाहून नेले, काठ साफ केले आणि नव्या पावसाने फुगून, त्या वेगाने आपल्या समुद्रस्वामीकडे धाव घेतात.
नीलेषु नीला नववारिपूर्णा मेघेषु मेघाः प्रतिभान्ति सक्ताः। दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः
निळ्या डोंगरांवर नव्या पावसाने भरलेले निळे मेघ जणू चिकटून आहेत असे दिसतात; ज्या जंगलांना वनव्याने जाळले आहे, तिथे मेघही जणू आगच आहेत; डोंगरांवर ते डोंगरांसारखेच घट्ट उभे आहेत.
प्रमत्तसंनादितबर्हिणानि सशक्रगोपाकुलशाद्वलानि। चरन्ति नीपार्जुनवासितानि गजाः सुरम्याणि वनान्तराणि
मदमस्त मोरांच्या आवाजाने दुमदुमलेली, इंद्रगोपांनी भरलेली हिरवी गवताची कुरणे, कदंब आणि अर्जुन फुलांच्या सुगंधाने दरवळणारी रम्य जंगलातील जागा, हत्ती आनंदाने फिरतात.
नवाम्बुधाराहतकेसराणि द्रुतं परित्यज्य सरोरुहाणि। कदम्बपुष्पाणि सकेसराणि नवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति
नव्या पावसाच्या सरींनी फुलांच्या केसरांना भिजवलेली कमळे सोडून, आनंदी मधमाशा ताज्या कदंब फुलांमधील केसरयुक्त मध पितात.
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विक्रान्ततरा मृगेन्द्राः। रम्या नगेन्द्राः निभृता नरेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः
मदमस्त हत्ती, आनंदी गायी, जंगलात अधिक बळकट झालेले सिंह, सुंदर पर्वत, शांत झालेले राजे आणि मेघांशी खेळणारा इंद्र—सर्वत्र आनंद आणि उत्साह पसरलेला आहे.
मेघाः समुद्भूतसमुद्रनादा महाजलौघैर्गगनावलम्बाः। नदीस्तटाकानि सरांसि वापी- र्महीं च कृत्स्नामपवाहयन्ति
समुद्राच्या गजरासारखा आवाज करणारे मेघ, आकाशात मोठ्या जलप्रवाहांसह लटकतात आणि नद्या, तळी, सरोवरे, विहिरी आणि संपूर्ण पृथ्वीला पाण्याने भरून टाकतात.
वर्षप्रवेगा विपुलाः पतन्ति प्रवान्ति वाताः समुदीर्णवेगाः। प्रणष्टकूलाः प्रवहन्ति शीघ्रं नद्यो जलं विप्रतिपन्नमार्गाः
पावसाच्या जोरदार सरी पडतात, वारेही वेगाने वाहतात, नद्यांचे काठ वाहून गेले आहेत आणि त्या वेगाने, आपला मार्ग बदलत, पाणी पुढे नेतात.
नरैर्नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः सुरेन्द्रदत्तैः पवनोपनीतैः। घनाम्बुकुम्भैरभिषिच्यमाना रूपं श्रियं स्वामिव दर्शयन्ति
पर्वतांचे जेथील राजासारखे थोर रूप, वाऱ्याने आणलेल्या व इंद्राने दिलेल्या मेघांच्या मोठ्या जलकलशांनी अभिषेक होत आहे, तेव्हा ते आपली शोभा आणि तेज दाखवतात.
घनोपगूढं गगनं न तारा न भास्करो दर्शनमभ्युपैति। नवैर्जलौघैर्धरणी वितृप्ता तमोविलिप्ता न दिशः प्रकाशाः
मेघांनी आच्छादलेल्या आकाशात तारेही दिसत नाहीत, सूर्यही दिसत नाही; नव्या पावसाच्या धारा पडल्याने पृथ्वी तृप्त झाली आहे, पण अंधार पसरल्याने दिशा स्पष्ट दिसत नाहीत.
महान्ति कूटानि महीधराणां धाराविधौतान्यधिकं विभान्ति। महाप्रमाणैर्विपुलैः प्रपातै- र्मुक्ताकलापैरिव लम्बमानैः
पर्वतांच्या मोठ्या शिखरांवरून वाहणाऱ्या पाण्याच्या धारा त्यांना अधिकच उजळ करतात; त्या मोठ्या, रुंद धबधब्यांनी, जणू काही मोत्यांच्या माळा लटकावल्या आहेत असे वाटते.
शैलोपलप्रस्खलमानवेगाः शैलोत्तमानां विपुलाः प्रपाताः। गुहासु संनादितबर्हिणासु हारा विकीर्यन्त इवावभान्ति
पर्वतांच्या शिखरांवरून खडकांवरून सांडणारे मोठे धबधबे, मोरांच्या आवाजाने गुंजणाऱ्या गुहांमध्ये, जणू काही हार विखुरले आहेत असे भासतात.
शीघ्रप्रवेगा विपुलाः प्रपाता निर्धौतशृङ्गोपतला गिरीणाम्। मुक्ताकलापप्रतिमाः पतन्तो महागुहोत्सङ्गतलैर्ध्रियन्ते
वेगाने पडणारे मोठे धबधबे पर्वतांच्या शिखरांना व उतारांना धुवून टाकतात; ते मोत्यांच्या माळेसारखे खाली पडतात आणि मोठ्या गुहांच्या पोटात साठतात.
सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः। पतन्ति चातुला दिक्षु तोयधाराः समन्ततः
सर्व दिशांना पडणाऱ्या पाण्याच्या धारा, जणू स्वर्गातील स्त्रियांच्या प्रेमात तुटलेल्या मोत्यांच्या माळा विखुरल्या आहेत, तशा दिसतात.
विलीयमानैर्विहगैर्निमीलद्भिश्च पङ्कजैः। विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः
पक्षी झाडांमध्ये विसावत आहेत, कमळे मिटत आहेत, आणि मोगऱ्याची फुले उमलत आहेत; त्यामुळे सूर्य मावळला आहे हे कळते.
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना पथ्येव वर्तते। वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः
राजांच्या मोहिमा संपल्या आहेत, सैन्य रस्त्यावरच थांबले आहे; पावसामुळे शत्रुत्वही आणि वाटाही सारख्या झाल्या आहेत.
मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम्। अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः
भाद्रपद महिन्यात, हे ब्राह्मण, वेदपठणाची आणि सामगानाची वेळ ब्राह्मणांसाठी आली आहे.
निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः। आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोसलाधिपः
नक्कीच, कोसलाचा राजा भरताने आपली कामे पूर्ण करून आणि साठा गोळा करून, आता आषाढ महिना गाठला आहे.
नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वर्धते रयः। मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः
सरण्यूनदी भरत चालली आहे, तिचा प्रवाह वाढतो आहे; आणि तिचा आवाज, मी परत येताना, अयोध्येच्या गजरासारखा वाटतो.
इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते। विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः
सुग्रीव, ज्याच्याकडे भरपूर गुण आहेत, शत्रूंना जिंकून, पत्नीला परत मिळवून आणि मोठ्या राज्यात स्थिर होऊन सुखात आहे.
अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः। नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण
पण मी, लक्ष्मण, पत्नी गमावलेला आणि मोठ्या राज्यापासून वंचित झालेला, पाण्याने खचलेल्या नदीच्या काठासारखा बुडत आहे.
शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः। रावणश्च महाञ्छत्रुरपारः प्रतिभाति मे
माझा शोक फार मोठा आहे, पावसाळा खूप कठीण आहे, आणि रावण हा महान व पार न लागणारा शत्रू मला समोर दिसतो.
अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान्। प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम्
ही मोहीम करायला योग्य काळ नाही, वाटा फार कठीण आहेत, आणि सुग्रीव नम्र झाला असताना मी काहीही बोललो नाही.
अपि चापि परिक्लिष्टं चिराद् दारैः समागतम्। आत्मकार्यगरीयस्त्वाद् वक्तुं नेच्छामि वानरम्
शिवाय, तो खूप दिवस त्रासलेला होता आणि नुकताच पत्नीला मिळाला आहे, आणि माझे कामही मोठे आहे, म्हणून मी त्या वानराशी बोलायचे टाळतो.